ROZMOWA FARMACJI WIELKOPOLSKIEJ
ZMIANA ROLI FARMACEUTY
„Priorytetem w naszej strategii będzie zmiana roli farmaceuty, która z jednej strony koncentrować się będzie na budowaniu nowych świadczeń i umacnianiu naszej pozycji jako zaufanego zawodu udzielającego świadczeń zdrowotnych, a z drugiej strony naszym celem będzie obrona wartości, które udało się nam osiągnąć w ciągu ostatnich lat” – podkreśla mgr farm. MAREK TOMKÓW, prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej, odpowiadając na pytania, które w imieniu „Farmacji Wielkopolskiej” zadał redaktor naczelny Eugeniusz Jarosik.
EUGENIUSZ JAROSIK: Rola farmaceuty w aptece ogólnodostępnej w ciągu ostatnich dekad została zmarginalizowana do czynności formalnych, przede wszystkim do realizacji recepty lekarskiej, wydania leku, sprzedaży suplementu diety… Takie wykonywanie zawodu – opieka farmaceutyczna, zwłaszcza refundowana, to nadal melodia przyszłości - dalekie jest od istniejącego już w niektórych krajach modelu podejmowania interwencji klinicznych przez farmaceutę w sytuacji, gdy zidentyfikuje on rzeczywisty lub potencjalny problem lekowy. W jaką stronę zmierza polskie aptekarstwo wobec zmian właścicielskich na rynku aptek i presji podmiotów biznesowych, nastawionych przede wszystkim na maksymalizację zysku?
MAREK TOMKÓW: Trudno nie zauważyć znaczących zmian, które miały miejsce na rynku farmaceutycznym w ostatnim czasie. Kluczowe dla naszego zawodu ustawy, w tym te dotyczące realnego świadczenia usług zdrowotnych przez farmaceutów - jak ustawa o zawodzie farmaceuty, „Apteka dla Aptekarza 1.0" oraz „Apteka dla Aptekarza 2.0" - przyczyniły się do istotnej ewolucji w branży. Te zmiany, dotyczące zarówno kwestii właścicielskich, jak i nacisków biznesowych, nie tylko zostały wprowadzone do porządku prawnego po gruntownych konsultacjach i obronie w mediach, ale również otworzyły farmaceutów na nowe role w systemie opieki zdrowotnej.
Po raz pierwszy w historii farmaceuci zaczęli pełnić funkcję udzielających świadczeń zdrowotnych, co nie tylko pozwoliło na pozyskanie dodatkowych środków - na przykład 200 milionów złotych z tytułu szczepień - ale także na rozszerzenie zakresu usług. Obecnie farmaceuci mają prawo do wykonywania 20 zalecanych szczepień ochronnych i mogą świadczyć realną opiekę zdrowotną, między innymi poprzez przeglądy lekowe czy badania diagnostyczne.
Dodatkowe korzyści, zarówno pośrednie, jak i bezpośrednie, wpływają na wynagrodzenia farmaceutów. Uznanie aptek za podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych otwiera drogę do dalszych profitów. Ponadto 11 tysięcy farmaceutów, którzy ukończyli kursy szczepień, i trzy miliony wykonanych przez nich szczepień świadczą o sukcesie tej inicjatywy. To dopiero początek, ponieważ kolejne świadczenia zdrowotne powinny być sukcesywnie wprowadzane.
Nowe usługi, takie jak szczepienia, testowanie czy pobieranie wymazów w aptekach ogólnodostępnych, nie stanowią remedium na poprawę rentowności aptek, szczególnie w mniejszych miejscowościach i w ośrodkach o dużym nasyceniu aptek. Ponadto poziom wyszczepienia Polaków maleje – ten trend się utrzymuje. Legislacja farmaceutyczna – prawo farmaceutyczne, ustawa o refundacji leków, a przede wszystkim ustawa o zawodzie farmaceuty – definiuje wydanie produktu leczniczego z apteki nie jako sprzedaż, lecz usługę farmaceutyczną. Jak Pan zapatruje się na możliwość uzupełnienia lub zastąpienia marży ze sprzedaży leków, będącej obecnie podstawowym źródłem finansowania apteki, refundowaną opłatą dyspensyjną za usługę wydania leku z apteki? Takie rozwiązanie mogłoby przecież zdecydowanie poprawić rentowność aptek.
Aby zwiększyć rentowność aptek, Naczelna Rada Aptekarska (NRA) aktywnie angażowała się w prace nad nowelizacją ustawy refundacyjnej, co doprowadziło do zmiany w tabeli marż. Po 11 latach apteki otrzymały ich podwyżkę o wartości około 300 milionów złotych rocznie. Ponadto nasze działania przyczyniły się do potrojenia wysokości stawki taxa laborum, co przełożyło się na dodatkowe ponad 100 milionów złotych. Kolejne niemal 40 milionów złotych to środki, które Narodowy Fundusz Zdrowia przeznaczy na wynagrodzenie aptek za dyżury nocne, rozwiązując problem oczekiwany przez branżę od 30 lat.
Propozycja wprowadzenia opłaty dyspensyjnej, złożona przez NRA wraz z odpowiednimi wyliczeniami, napotkała jednak na sprzeciw ze strony Ministerstwa Zdrowia i z powodu ograniczonego czasu na procedowanie ustawy w Sejmie dyskusja na ten temat została przesunięta na czas kolejnej nowelizacji. Warto jednak zauważyć, że proponowana opłata przyniosłaby porównywalne korzyści finansowe do obecnych podwyżek marż. Moim zdaniem klucz do poprawy rentowności aptek oraz wynagrodzeń farmaceutów leży w innych świadczeniach – marże zawsze będą przedmiotem negocjacji między aptekami, które dążą do ich maksymalizacji, a płatnikiem, który poszukuje oszczędności. Jako przykład warto wspomnieć, że wykonanie jednego szczepienia przeciwko COVID-19 przynosi wartość równą stukrotności marży na popularnym leku refundowanym.
W czasach, kiedy odnotowujemy spadkową tendencję do szczepień, a pacjent może kupić i wykonać samodzielnie test, trudno jest podtrzymywać tezę, że działania te zaradzą dzisiejszym problemom, z jakim borykają się aptekarze. Jakie w takim razie są według Pana jeszcze inne możliwości rozwoju zawodowego i ekonomicznego farmaceutów - zarówno pracowników, jak i właścicieli - w aptekach?
Skupienie się na jednym badaniu jest niepotrzebnym redukowaniem naszego potencjału i możliwości. Pomijając fakt, że po 30 latach farmaceuci uzyskali prawo do pomiaru ciśnienia i masy ciała, należy patrzeć na temat szeroko i traktować komplet badań, które możemy wykonywać, jako tożsamy z pakietem badań wymaganych w programach profilaktycznych, na przykład chorób układu krążenia. To właśnie profilaktyka prowadzona w aptekach ma szanse na ogromny rozwój, biorąc pod uwagę aktualne trendy polityczne i zdrowotne, jako świadczenie zdrowotne udzielane przez farmaceutę i skuteczne narzędzie finansowo wzmacniające apteki. Nie sposób zgodzić się też z tezą, że liczba szczepień spada, bowiem doświadczenie pokazuje, że apteki będą rozwijać portfolio szczepień, mając już dzisiaj możliwość wykonywania 26 szczepień, z czego trzech finansowanych przez Narodowy Fundusz Zdrowia, w tym także szczepień całorocznych.
W ubiegłym roku weszły w życie zmiany w ustawie Prawo farmaceutyczne, które zmodyfikowały zasadę „apteka dla aptekarza”, wprowadzoną do polskiego systemu prawnego w 2017 r. Niestety, przyjęte kilka lat temu przepisy były nieprecyzyjne, a ponadto interpretowano je niezgodnie z duchem i celem wspomnianej nowelizacji. Efektem była dalsza monopolizacja rynku usług farmaceutycznych i bankructwo wielu polskich przedsiębiorców prowadzących apteki. W 2017 r. był Pan wiceprezesem Naczelnej Rady Aptekarskiej. Jak to się stało, że podczas prac legislacyjnych samorząd nie dostrzegł furtek pozostawionych w prawie dla podmiotów sieciowych? Dlaczego środowisko aptekarskie tak długo musiało czekać na doprecyzowanie przepisów? Czy nie sądzi Pan, że zmiany na rynku aptek są już nieodwracalne?
Nie można przejść obojętnie obok zmian, które nieodwracalnie wpłynęły na rynek farmaceutyczny, w tym kluczowej „Apteki dla Aptekarza 2.0". W 2017 r. udało się wprowadzić „Aptekę dla Aptekarza 1.0", co stanowiło znaczący sukces. Ważne jest jednak uświadomienie sobie, że żadne dodatkowe ograniczenia poza tymi już wprowadzonymi nie spotkałyby się z politycznym poparciem żadnej ze stron sceny politycznej.
Niestety, nie przewidziano wówczas słabości samych farmaceutów - naszych koleżanek i kolegów, którzy za niewielkie wynagrodzenie zgadzali się na „słupowanie” własnym imieniem i nazwiskiem, co stało się popularną i skuteczną metodą przejmowania rynku. W odpowiedzi na te praktyki, z pełnym wsparciem i zaangażowaniem Naczelnej Rady Aptekarskiej wprowadzono „Aptekę dla Aptekarza 2.0", która za naruszenie przepisów przewiduje kary do pięciu milionów złotych.
Należy również podkreślić, że prawnicy Naczelnej Rady Aptekarskiej aktywnie uczestniczą w procesach sądowych przeciwko firmom naruszającym te przepisy, skutecznie wpływając na kształt orzecznictwa. Problemem pozostaje także przenoszenie zezwoleń wbrew decyzjom wojewódzkich inspektorów farmaceutycznych przez Głównego Inspektora Farmaceutycznego, co stanowi przedmiot obecnych działań sądowych.
Rok 2017, w którym uchwalono „Aptekę dla Aptekarza", można uznać za punkt kulminacyjny tych działań i absolutny sukces. Argument, że ustawa nie spełniła swoich oczekiwań, jest sprzeczny z faktami. Przed jej wprowadzeniem notowano upadłość 800-1000 indywidualnych aptek rocznie, liczba ta spadła do około 200 po wprowadzeniu ustawy, co pozwoliło ochronić setki aptek w Polsce przed upadłością. Ustawa wprowadziła także zasady dotyczące geografii i demografii, chroniąc apteki przed nadmierną konkurencją. Od tego czasu apteki mogą być prowadzone wyłącznie przez farmaceutów, a także uregulowano kwestie zbywania i dziedziczenia aptek oraz możliwość sprzedaży towarów, które wcześniej byłyby utylizowane.
Bagatelizowanie osiągnięć roku 2017 i twierdzenie, że nie spełniły one swojej roli, jest absolutnie nieuprawnione. Jednocześnie musimy przyznać, że nasze środowisko również miało swoje „czarne owce". Warto jednak pamiętać, że gdyby podczas procedowania „AdA 1.0" zasugerowano brak zaufania do farmaceutów, mogłoby to podważyć samą ideę, że „apteka jest dla aptekarza".
W lutym minister zdrowia Izabela Leszczyna w rozmowie z dziennikarzami Wirtualnej Polski stwierdziła, że nowelizacja określana jako „Apteka dla Aptekarza 2.0" „powinna zostać cofnięta”. Z wypowiedzi minister Leszczyny, wynika, że nie rozumie reguł funkcjonowania polskiego rynku farmaceutycznego. Jakie działania podjęła Naczelna Izba Aptekarska po publikacji tego wywiadu i wrażonych w nim poglądów dotyczących przyszłości wspomnianej nowelizacji?
Przede wszystkim podkreślić należy, że była to wypowiedź Pani Minister jednocześnie opatrzona komentarzem, iż w ministerstwie nie toczą się żadne prace, które miałyby na celu uchylanie „Apteki dla Aptekarza”. Drugą ważną informacją jest fakt, że sama Pani Minister jeszcze jako poseł głosowała za tą nowelizacją. Naczelna Rada Aptekarska poprosiła o spotkanie z Panią Minister, to spotkanie się odbyło, wyjaśniliśmy na nim wszelkie, a przynajmniej dużą część tych wszystkich wątpliwości, które zostają podnoszone również w kontekście „Apteki dla Aptekarza 2.0” i uzyskaliśmy zapewnienie, że w tej chwili nie toczą się w ministerstwie żadne prace zmierzające do uchylenia tego przepisu.
Minęły już trzy lata od uchwalenia ustawy o zawodzie farmaceuty. To dobry moment, by dokonać oceny zawartych w niej regulacji. Piotr Sędłak, prawnik, jeden z uczestników debaty, jaka toczyła się na łamach „Farmacji Wielkopolskiej”, napisał: „(…) ustawa o zawodzie powinna nadać realne uprawnienia samorządowi zawodowemu w zakresie stania na straży zawodowej niezależności. Obecnie jego rola sprowadza się do wydawania niewiążących opinii. Ustawa powinna również wprowadzić bardziej dotkliwe sankcje za naruszanie niezależności zawodowej wszystkich farmaceutów zatrudnianych w aptekach, a nie tylko kierowników aptek”. Czy zgodzi się Pan z tą opinią? Co ustawa zmieniła w wykonywaniu zawodu farmaceuty? Czy według Pana spełnia ona oczekiwania środowiska aptekarskiego? Które przepisy budzą największe kontrowersje i należałoby je zmienić?
Nawet pobieżna lektura ustawy o zawodzie farmaceuty pokazuje, że znajdują się tam niezwykle ważne z punktu widzenia niezależności przepisy. Kwestia polecenia służbowego, które z mocy prawa nie jest ważne, jeżeli ingeruje w czynności wykonywane przez farmaceutę. Możliwość unieruchomienia apteki do trzech miesięcy, jeśli uniemożliwiane jest wykonywanie obowiązków kierownika apteki. Czy wreszcie sankcja cofnięcia zezwolenia za naruszenia wynikające z niezależności – to są bardzo mocne narzędzia, których współautorem była Naczelna Rada Aptekarska. Żeby potwierdzić nasze stanowisko, wystarczy spojrzeć na wystąpienia również moje, ale też przedstawicieli innych osób z NRA w Sejmie, gdzie z pełnym poświęceniem broniliśmy właśnie tych zapisów, mając po przeciwnej stronie organizacje biznesowe. Warto podkreślić, że przy poparciu Ministerstwa Zdrowia pierwotna treść projektu, która zakładała tak drastyczne obostrzenia, nie zmieniła się nawet o przecinek i wszystkie przepisy zostały uchwalone w treści proponowanej i akceptowanej przez NRA. Jeżeli zatem chodzi o niezależność farmaceutów, ustawa spełnia nasze oczekiwania. Trzeba też dodać, że obecnie uchwalone zmiany w Kodeksie Etyki Aptekarza Rzeczypospolitej Polskiej również w ogromnej mierze opierają się na niezależności farmaceutów i podkreślaniu tej wartości jako nadrzędnej przy sprawowaniu nie tylko opieki farmaceutycznej, ale także wykonywaniu wszystkich pozostałych czynności zawodowych przez farmaceutów. Nie tylko zresztą w aptece.
Polska jest jedynym krajem w Unii Europejskiej, w którym wartość rynku OTC jest wyższa od wartości rynku leków na receptę. Leki dostępne w placówkach obrotu pozaaptecznego, których jest około 400 tysięcy, w praktyce pozostają poza systemem kontroli i nadzoru Państwowej Inspekcji Farmaceutycznej. Tymczasem w ostatnich latach wzrosła liczba nieletnich pacjentów hospitalizowanych z powodu zatrucia paracetamolem. Odrębnym problemem staje się także uzależnienie od leków kategorii OTC, zawierających fosforan kodeiny, psudoefedrynę czy dekstrometorfan, które wydawane są bez recepty w ilości jednego opakowania, jednak w każdym mieście, nawet kilkutysięcznym, z łatwością można zdobyć większą liczbę opakowań. Osoby poniżej 18. roku życia nie mogą kupić w sklepach alkoholu i papierosów, ale mają ułatwiony dostęp do leków, których nieprawidłowe stosowanie może być groźne dla zdrowia. Dlaczego do tej pory nie udało się uporządkować pozaaptecznego obrotu lekami OTC? Jakie działania w tej sprawie podejmowane były w poprzedniej kadencji NRA? Jak NIA zamierza przekonać obecne kierownictwo Ministerstwa Zdrowia do zmiany liberalnego podejścia w kwestii uregulowania pozaaptecznego obrotu lekami OTC?
Naczelna Rada Aptekarska prowadziła bardzo dużą kampanię związaną z lekami dostępnymi poza aptekami i ryzykiem wynikającym z takiego prowadzenia obrotu, zresztą pytanie Pana Redaktora świadczy o tym, że Pan dokładnie zapoznał się z danymi, które przedstawiła NRA, nieznacznie je jedynie przekręcając. Jeśli chodzi o produkty zawierające pseudoefedrynę, dekstrometorfan i kodeinę, należy pamiętać, że to dzięki pracy Naczelnej Rady Aptekarskiej w ogóle istnieją jakiekolwiek obostrzenia przy wydawaniu tych leków, zarówno w kontekście wiekowym, jak i w kontekście jednego opakowania. I wreszcie niezwykle istotny przepis, który mówi, że farmaceuta lub technik może odmówić wydania takiego produktu, jeżeli uważa, że może zostać on użyty w celu pozamedycznym. Należy pamiętać, że mówimy o lekach OTC, a nie lekach dostępnych na receptę, w związku z czym wobec tych produktów i tak bardzo mocne regulacje zostały przyjęte. Jeżeli zobaczymy chociażby na przykład na przepisy dotyczące zakazu zbywania leków z apteki do podmiotów nieuprawnionych, to o ile w przypadku leków dostępnych na receptę są one bardzo klarowne, o tyle w przypadku leków OTC możemy je sprzedać przykładowo na rzecz podmiotu gospodarczego znowu z wyłączeniem tych produktów, o których Pan wspominał. Liberalizacja tego rynku jest dla nas bardzo dużym problemem, natomiast, niestety, rządzący nie chcą go ograniczać w radykalny sposób. Ostatnie takie próby podjęte były w roku 2017 bezskutecznie ze względu na dużą presję po pierwsze pacjentów, a po drugie dużych koncernów farmaceutycznych.
Wiceminister zdrowia Maciej Miłkowski obiecywał, że jeszcze w 2023 r. przeglądy lekowe trafią do koszyka świadczeń gwarantowanych. Ta obietnica nie została spełniona, a perspektywa finansowania opieki farmaceutycznej ze środków publicznych staje się coraz bardziej mglista, zwłaszcza wobec opinii Rady Przejrzystości Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, która w specyficzny sposób zinterpretowała wyniki pilotażu Przeglądu Lekowego, wskazując, że nie potwierdzają one redukcji wydatków Narodowego Funduszu Zdrowia. Jakie działania podejmie Naczelna Izba Aptekarska, by opieka farmaceutyczna zajęła należne jej miejsce w systemie świadczeń zdrowotnych finansowanych przez płatnika publicznego?
Przyczyną takiego stanu rzeczy, który dotyczy Przeglądu Lekowego, jest w naszej ocenie błędnie przeprowadzony pilotaż, który już na samym początku zawierał wadliwe elementy, takie jak dobór osób, które brały udział w pilotażu, czy w naszej ocenie błędne założenia. Jego celem powinno być wykazanie oszczędności płatnika, bo to stanowi ogromną zachętę do tego, żeby finansować dowolne świadczenie zdrowotne w aptece. Niemniej jednak sam raport Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji wskazuje, że opieka farmaceutyczna jest niezwykle potrzebna i powinna być refundowana. Jedyną odpowiedzią na takie słowa może być stworzenie kolejnych świadczeń, tym razem przygotowanych w sposób zupełnie inny ze wskazaniem oszczędności po stronie płatnika i takie świadczenia są w tej chwili przygotowane przez środowisko naukowe we współpracy z Naczelną Radą Aptekarską – mówimy tutaj chociażby o takich kwestiach jak nowe świadczenie, czyli Nowy Lek. Zespoły do spraw opieki farmaceutycznej działające przy Naczelnej Radzie Aptekarskiej przygotowały choćby takie wytyczne jak badanie diagnostyczne. Dodatkowo będziemy starali się o włączenie aptek właśnie na tej podstawie do programu chorób układu krążenia, który jest świadczeniem refundowanym.
Rada Przejrzystości AOTMiT podkreśla, że postulowane przez autorów Pilotażu Przeglądów Lekowych wymaganie ukończenia „krótkiego kursu” przez farmaceutów przed możliwością świadczenia opieki farmaceutycznej stanowi „warunek nadmierny”, bowiem kwalifikacje farmaceutów posiadających prawo wykonywania zawodu obejmują opiekę farmaceutyczną. Czy podziela Pan opinię Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego, że wykonywanie przeglądu lekowego to umiejętność, do której farmaceuci zostali przygotowani podczas studiów oraz w ramach szkoleń ciągłych?
Absolutnie nie podzielam argumentu twórców pilotażu, jakoby farmaceuci musieli zdobywać dodatkowe uprawnienia czy certyfikaty. Zgodnie z przepisami prawa ustawy o zawodzie, o które walczyła Naczelna Izba Aptekarska, każdy farmaceuta ma prawo do sprawowania opieki farmaceutycznej. Nielicznym wyjątkiem są badania diagnostyczne, gdzie trzeba ukończyć dodatkowy kurs. I to jest oczywiste, ponieważ wymaga specjalistycznych często procedur, związanych chociażby z przerwaniem ciągłości skóry pacjenta. W mojej ocenie każdy farmaceuta musi samodzielnie podejmować decyzje, czy i na ile jest gotów do poszczególnych świadczeń. Jedni z nas będą woleli szczepić, inni będą woleli wykonywać przeglądy lekowe. Natomiast to do nas powinna należeć decyzja, gdzie chcemy to robić i na podstawie jakiego doświadczenia. Farmaceuci szukają wiedzy na swój sposób i w różnych miejscach, w zależności od tego, czy chcą skończyć podyplomowe studia, czy chcą uczestniczyć w webinarach, czy wolą się dokształcać samodzielnie. To jest ich decyzja, natomiast prawo nie przewiduje w tym zakresie uzyskiwania dodatkowych uprawnień. Wielokrotnie to podkreślaliśmy również w trakcie składania uwag przed prowadzeniem pilotażu. Nasza reakcja, jeżeli chodzi o wypowiedzi organizatorów pilotażu o dodatkowych uprawnieniach, była bardzo ostra i stanowcza – została też zaakceptowana przez Ministerstwo Zdrowia.
Komunikacja farmaceutów z lekarzami w naszym kraju jest na ogół jednostronna i dotyczy kwestii formalnych, co zresztą bywa źródłem nieporozumień. Asymetria relacji lekarz–farmaceuta, wynikająca z posiadanej przez lekarzy władzy do stawiania diagnozy i wystawiania recept, często wiąże się z niezrozumieniem przez to środowisko roli, jaką może odegrać farmaceuta w procesie terapeutycznym. Jak wyjść z tego poziomu izolacji i zacząć tworzyć uwarunkowania sprzyjające współpracy międzyzawodowej?
Sytuacja między naszymi samorządami układa się coraz lepiej. Rola farmaceutów jest zmieniana i postrzegana. Dotychczas była bardzo mocno zamazana ze względu na trudną sytuację związaną z wystawianiem i realizacją recept, to bowiem stanowiło podstawowy element konfliktu. A więc niezrozumienie trudnych i zawiłych przepisów, gdzie z jednej strony my traktowaliśmy jako lekarzy tych, którzy przysparzali nam problemów, z drugiej strony oni patrzyli na nas jako na osoby nadmiernie interpretujące przepisy i będące źródłem problemów dla ich środowiska. Dzisiaj sama wypowiedź konsultantów krajowych, którzy twierdzą, że farmaceuci powinni znaleźć swoje miejsce nawet w zespołach medycyny rodzinnej czy opieki koordynowanej, gdzie farmaceuci kliniczni zaczynają rozwijać pierwsze usługi na oddziałach, na których pracują, gdzie wspólnie z lekarzami ustalamy, jak powinny wyglądać nowe przepisy dotyczące realizacji recept, gdzie organizowane są konferencje, na których sławy środowiska lekarskiego wypowiadają się bardzo pozytywnie o opiece farmaceutycznej, zachęcając do jej tworzenia, gdzie największe autorytety z dziedziny wakcynologii zachęcają do wykonywania szczepień w aptekach, wskazując, że powinno być rozszerzane portfolio, ale również zakres wiekowy szczepionych pacjentów – to pokazuje nam, w jak odmiennej roli znajdują się już dzisiaj nasze samorządy. Zamiast dyskusji o tym, gdzie powinny być sprzedawane szczepionki, z jakim podatkiem VAT, czy właściwy jest transport z apteki do przychodni – rozmawiamy dzisiaj o bardzo szerokich szczepieniach populacyjnych, gdzie mając doświadczenia trzech milionów podań w przypadku COVID, możemy już mówić o zupełnie innym rozwoju. Mamy nadzieję, że doprowadzenie do końca prac nad ustawą w zakresie przepisów dotyczących wystawiania i realizacji recept również ten element współpracy czy potencjalnych konfliktów zniweluje. Dzisiaj cieszymy się z bardzo dużego poparcia i akceptacji naszych pomysłów zgłaszanych na posiedzeniach zespołu do spraw recept. Sytuacja, która ciągnęła się kilkadziesiąt lat, nie jest łatwa do naprawienia w ciągu kilku czy kilkunastu miesięcy. Natomiast widząc teraz przychylność bardzo wielu lekarzy, uważam, że jesteśmy w zupełnie innym miejscu, niż byliśmy kiedyś.
Z badań ankietowych przeprowadzonych w ramach programu „Recepta na Sukces”, organizowanego przez firmę Gedeon Richter, wynika, że zdecydowana większość studentów farmacji nie zamierza pracować w aptece. Zainteresowanie studiowaniem farmacji z roku na rok jest coraz mniejsze. Czy zatem grozi nam deficyt fachowego personelu w aptekach? Nie obawia się Pan, że skoro farmaceuci nie chcą pracować w aptekach, zostaną w końcu zastąpieni technikami farmaceutycznymi, którzy przejmą część ich uprawnień? Jakie działania na poziomie legislacyjnym, politycznym i systemowym powinny zostać podjęte, żeby rozwiązać problem powstającej luki pokoleniowej wśród aptekarzy?
Stwierdzenie, że powstanie luka pokoleniowa tylko dlatego, że została przeprowadzona ankieta, to zbyt daleko idący wniosek. Założenie, że farmaceuci chcieli i marzyli o pracy w aptekach wtedy, kiedy nie było możliwości świadczenia opieki farmaceutycznej, a nie chcą jej wykonywać dzisiaj, kiedy te możliwości się pojawiają, wydaje się sprzeczne nie tylko z faktami, ale również z logiką. Opinia studentów farmacji na temat tego, jak wygląda praca w naszym zawodzie, oparta może być głównie na podstawie przekazów z mediów społecznościowych, w tym również krytycznych artykułów na temat naszego zawodu i dziwnymi pytaniami stawianymi przez część redaktorów. Ryzyko, które jest dla naszego zawodu, widzę w dwóch miejscach: po pierwsze, w ucieczce studentów na nowo tworzone kierunki lekarskie, które sprawiają, że każdy będzie miał możliwość studiowania bliżej, taniej i na kierunku, który gwarantuje wyższe wynagrodzenia. Po drugie, w sytuacji, kiedy nasz zawód byłby bardzo mocno zepchnięty na margines w związku z postępującą cyfryzacją i automatyzacją. Jedynym sensownym rozwiązaniem, o którym mówiliśmy bardzo głośno nie tylko w trakcie kampanii wyborczej, ale również w ciągu kilku ostatnich lat, jest po prostu zmiana roli farmaceuty i wiązanie go ze świadczeniami. Wiązanie go nie tylko ze szczepieniami, ale również na przykład z receptą kontynuowaną, przeglądami lekowymi czy nowymi świadczeniami wprowadzonymi do aptek, ze szczególnym uwzględnieniem profilaktyki. To jest jedyna w tej chwili sensowna droga. Nie jest ona zresztą jedynie pomysłem polskim, ale czerpiemy te modele z wzorców wielu innych rozwiniętych krajów, choćby Wielkiej Brytanii.
W ubiegłym roku zakończył prace zespół Ministerstwa Zdrowia do spraw opracowania zmian standardu kształcenia przygotowującego do zawodu farmaceuty. Jakie Pana zdaniem zmiany w kształceniu są potrzebne zarówno dla systemu opieki zdrowotnej, pacjenta, jak i dla farmaceuty, któremu należy stworzyć ścieżki kariery i możliwości rozwoju?
Ustawa o zawodzie umożliwia wykonywanie zawodu nie tylko w aptece, ale również poza nią, chociażby w gabinetach opieki farmaceutycznej. A zatem ta ścieżka kariery już dzisiaj zaczyna nam się zmieniać. Nie wszystkie świadczenia związane z opieką farmaceutyczną muszą być wykonywane w aptece. Należy zmienić sposób kształcenia w ten sposób, żeby odbarczyć studia z gigantycznej liczby godzin chemii i sposobu kształcenia opartego na uczeniu się na pamięć kolorów osadów z przeniesieniem naszych możliwości i umiejętności chociażby w kierunku takim, jak prowadzenie badań diagnostycznych czy szczepień. Nie musi to być wówczas dokonywane w kształceniu podyplomowym, ale mogłoby się stać jednym z elementów studiów. Kolejna ważna propozycja, która jest po stronie Ministerstwa Zdrowia – to skrócenie okresu studiów o czas praktyki, która odbywałaby się już na przykład na piątym roku. Wówczas mielibyśmy rozwiązany problem bezpłatnych sześciu miesięcy praktyki, za którą farmaceuci tuż przed uzyskaniem swoich uprawnień dzisiaj nie otrzymują żadnego wynagrodzenia.
Zgodnie z art. 93 ustawy Prawo farmaceutyczne kierownikiem apteki szpitalnej lub zakładowej może być farmaceuta, który posiada tytuł specjalisty w dziedzinie farmacji szpitalnej, farmacji klinicznej lub farmacji aptecznej. Czy Pana zdaniem obowiązek posiadania specjalizacji nie powinien obejmować również kierownika apteki ogólnodostępnej? Wprowadzenie odpowiedniej regulacji z uwzględnieniem okresu przejściowego, na przykład dziesięcioletniego, mogłoby podnieść rangę zawodu i wzmocnić pozycję farmaceuty kierującego apteką.
Po pierwsze, trzeba mieć świadomość, że obowiązek posiadania specjalizacji wystąpił przy tworzeniu ustawy o zawodzie na prośbę samych zainteresowanych, a więc farmaceutów szpitalnych. Nie miał jednak wiele wspólnego z podnoszeniem rangi tego zawodu, a jedynie z umieszczeniem farmaceutów szpitalnych w nieco wyższym pułapie siatki płac. Jeżeli chodzi o kierowników aptek ogólnodostępnych, nie jestem przekonany czy obowiązkowa specjalizacja, zwłaszcza kiedy płacą za nią sami farmaceuci, miałaby cokolwiek poprawić. Wystarczy sięgnąć wstecz do końcówki lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy wprowadzono obowiązkową specjalizację i pięcioletni staż, żeby móc wykonywać funkcje w aptekach. I wycofano się z tego pomysłu, ponieważ nie tylko nie przyniosło to poprawy rangi zawodu, ale spowodowało utrudnienie wejścia w zawodowe życie młodym farmaceutom. Wycofano się z tego pomysłu, uznając, że był po prostu nietrafiony i bezsensowny. Tworzenie kolejnych regulacji po to, żeby blokować obejmowanie funkcji w aptekach, nie rozwiąże problemów tego rynku.
Czy Naczelna Izba Aptekarska będzie strzegła nienaruszalności przepisów dotyczących zakazu reklamy aptek w rozumieniu art. 94a ust. 1 ustawy Prawo farmaceutyczne, które są przedmiotem krytyki ze strony organizacji reprezentujących interesy dużych podmiotów funkcjonujących na polskim rynku farmaceutycznym? Twierdzą one, moim zdaniem bezpodstawnie, że zakaz reklamowania aptek oraz ich działalności ogranicza swobodę świadczenia usług, a ponadto narusza regulacje unijne, tzw. dyrektywę o handlu elektronicznym.
Obiekcje do tego przepisu zgłaszają nie tylko organizacje biznesowe, ale również organy Unii Europejskiej, które wytoczyły postępowanie przeciwko Polsce w tym zakresie. W mojej ocenie zmienia się rola aptek i przepisy dotyczące zakazu reklamy będą utrudniały informowanie o świadczeniach zdrowotnych wykonywanych w aptekach. Po raz pierwszy zderzyliśmy się z tym problemem, kiedy część aptek szczepiła i nie było wiadomo, w jaki sposób mogą poinformować o tym pacjentów. Kiedy apteki będą nam się nadal dzieliły na te, które wykonują poszczególne świadczenia – jedni będą wykonywali przeglądy lekowe, inni szczepienia, a jeszcze inni badania diagnostyczne czy programy profilaktyczne - musimy mieć możliwość informowania o tym fakcie. W ocenie Naczelnej Rady Aptekarskiej i w mojej własnej opinii istotna jest taka zmiana przepisów, która pozwoliłaby na to na przykład w zunifikowany sposób, dokładnie tak, jak wygląda to w przypadku logo e-recepty czy obowiązku informowania o możliwości zakupu tańszego zamiennika. Wówczas zyskalibyśmy prawo do informacji, a nie umożliwilibyśmy kolejnych ścieżek, które powodowałyby nadużywanie zakazu reklamy. Oczywiście zakaz reklamy nadużywany był wielokrotnie nawet w przypadku zwykłych godzin czynności czy mapy dojazdowej do konkretnej apteki. Dzisiaj przy tak bogatym orzecznictwie bardzo łatwo jest odróżnić, co jest reklamą, a co jest informacją. Należy pamiętać o tym, że przepis ten ma 12 lat i niezmodyfikowany będzie utrudniał funkcjonowanie aptek świadczących opiekę farmaceutyczną. A więc w tym zakresie powinien być lekko skorygowany. W każdym pozostałym nadal absolutnie stoimy na stanowisku, że ani podmiot prowadzący aptekę nie powinien jej reklamować, ani farmaceuta wykonujący zawód także.
Czy w zmieniającej się rzeczywistości, w jakiej funkcjonują polskie apteki, widzi Pan sens dalszego istnienia receptury aptecznej? Czy Pana zdaniem obecne wartości stawki taxa laborum (wzrosła po wielu latach, jednak nadal nie jest powiązana z najniższym wynagrodzeniem za pracę) oraz marża, która nie może być wyższa niż 25%, lecz nie większa niż taxa laborum za lek jałowy, są wystarczające, aby pokryć koszty wytwarzania leku recepturowego?
Przypomnijmy, że przez ostatnie lata receptura apteczna mimo spadku o połowę liczby recept podniosła wartość refundacji po stronie płatnika o prawie 580 milionów złotych. To pokazuje, że w sytuacji, kiedy recepta na stugramowy żel z ketoprofenem kosztowała płatnika 180 tysięcy złotych – sposób wyliczania nie był prawidłowy, co więcej, można śmiało powiedzieć, że dla przynajmniej kilku lub kilkunastu podmiotów stał się sposobem na pozyskiwanie dużych środków bezpośrednio z budżetu Narodowego Funduszu Zdrowia – wykorzystywali funkcjonujące przepisy. Dzięki staraniom Naczelnej Rady Aptekarskiej trzykrotnie została podniesiona taxa laborum, a zatem opłacalność wykonywania receptury w tym zakresie zdecydowanie się poprawiła. Pamiętajmy, że propozycja Naczelnej Rady Aptekarskiej polegała na zawieszeniu tego wskaźnika również w oparciu o najniższe wynagrodzenie i takie też będzie nasze stanowisko, kiedy procedowana będzie ustawa w sprawie recept, obecnie opracowywana w zespole do spraw preskrypcji i realizacji recept oraz receptury aptecznej. Pytanie o sens prowadzenia przez każdą aptekę receptury to odrębna kwestia. Trzeba mieć na uwadze, że już dzisiaj w bardzo wielu miejscowościach nie pojawia się ani jedna recepta na lek robiony. Na Krajowym Zjeździe Aptekarzy padła propozycja uchwały, przyjęta dużą liczbą głosów delegatów, która wskazywała, że może wyjściem jest zlecanie receptury tym aptekom, które będą ją prowadziły na bardzo wysokim poziomie, a w przypadku pozostałych aptek wykorzystanie tych pomieszczeń do prowadzenia opieki farmaceutycznej.
Katalog możliwości wykonywania zawodu przez farmaceutę jest znacznie szerszy niż praca w aptece. Jak już wspomniano powyżej, wielu absolwentów farmacji upatruje swoją zawodową przyszłość w innych obszarach branży. Jaką ofertę i wizję ma NRA dla farmaceutów niepracujących w aptekach? Czy dostrzega Pan potrzebę legislacyjnego doprecyzowania możliwości świadczenia opieki farmaceutycznej poza aptekami, a także wprowadzania ułatwień dla uruchamiania nowych usług w tzw. praktykach farmaceutycznych?
Gabinety opieki farmaceutycznej, a więc prowadzenie tych świadczeń poza apteką to coś, co nie wymaga dodatkowego uregulowania w prawie. Zresztą mówi to bardzo jasno stanowisko Naczelnej Rady Aptekarskiej sprzed kilku lat. Oczywiście będziemy się starali, żeby ten katalog był poszerzony również w takich obszarach, jak praca farmaceutów na przykład w domach pomocy społecznej przy szczepieniach czy w innych miejscach. Dzisiaj ten zawód zyskał ogromne możliwości, jeżeli chodzi o samodzielne wykonywanie właśnie dzięki ustawie o zawodzie - i tę zmianę warto podkreślić. Kolejne świadczenia na pewno będą miały swoje znaczenie, pamiętać jednak należy, że świadczenie opieki farmaceutycznej nie jest możliwe w drodze usług teleinformatycznych, a zatem zawsze w pewnym sensie będzie to ograniczało te możliwości. Naczelna Rada Aptekarska stoi jednak na stanowisku, że ten zakaz jest absolutnie sensowny, unika bowiem ryzyka związanego z odpowiednikiem receptomatów w środowisku lekarskim.
Zamieszanie, jakie wywołało podczas styczniowego Krajowego Zjazdu Aptekarzy wyproszenie z sali obrad zaproszonych dziennikarzy, pokazało, jak ważna jest współpraca z przedstawicielami mediów oraz ciągła profesjonalna praca nad wizerunkiem samorządu aptekarskiego i farmaceutów jako zawodu zaufania publicznego. To istotne również dlatego, że – jak wynika z badań „Zróżnicowanie wizerunku apteki i aptekarza w miastach o odmiennej strukturze demograficznej” - „większość pacjentów aptek ogólnodostępnych nie jest zainteresowana wykształceniem obsługującego ich personelu”. Ma Pan pomysł na skuteczne działania wizerunkowe?
Naczelna Rada Aptekarska przeprowadzała skuteczne kampanie wizerunkowe pod hasłem „Co może dla Ciebie zrobić farmaceuta?”, opisujące również to, czym się zajmujemy i w jaki sposób pracujemy. Nie tylko ze względu na to, co robimy w aptece, ale również w innych miejscach, w których pracują farmaceuci, w przemyśle czy w hurtowniach także. Od kilku lat współpracujemy bardzo blisko z dziennikarzami, i niefortunna sytuacja, do której doszło na Krajowym Zjeździe Aptekarzy, nie ma na to absolutnie żadnego wpływu – wszystko zostało zresztą wyjaśnione bezpośrednio z samymi zainteresowanymi. Bierzemy udział we wszystkich możliwych wydarzeniach, w których mówi się o zawodzie farmaceuty. A nasza codzienna praca powoduje, że dotychczas niewidziani farmaceuci również w poprzednich kadencjach, których rzecznikami były osoby bardzo mało zaangażowane we współpracę z mediami – pokazują, że ma to sens, nasz zawód staje się rozpoznawalny, a zasięgi monitorowane przez Naczelną Radę Aptekarską wskazują, że równowartość naszych wypowiedzi i stanowiska zajmowane we wszelkich kluczowych sprawach zyskują oglądalności na poziomie setek milionów odsłon i równowartości reklamowej liczonej w dziesiątkach milionów złotych. Zamierzamy nadal kontynuować ten kierunek, nie zamykając się, jak nasi poprzednicy, na media.
Czy mógłby Pan wskazać swoje priorytety w pracy na stanowisku prezesa Naczelnej Rady Aptekarskiej w perspektywie najbliższego roku oraz całej kadencji?
Priorytetem w naszej strategii będzie zmiana roli farmaceuty, która z jednej strony koncentrować się będzie na budowaniu nowych świadczeń i umacnianiu naszej pozycji jako zaufanego zawodu udzielającego świadczeń zdrowotnych, a z drugiej strony naszym celem będzie obrona wartości, które udało się nam osiągnąć w ciągu ostatnich lat. Obejmuje to takie inicjatywy jak „Apteka dla Aptekarza 1.0" i „Apteka dla Aptekarza 2.0", zakaz reklamy oraz niezależność zapewniona przez ustawę o zawodzie farmaceuty.
Ponadto będziemy uważnie obserwować wszelkie zmiany dotyczące sprzedaży wysyłkowej leków na receptę, które były przedmiotem dyskusji w poprzedniej kadencji Sejmu. Dzięki staraniom Naczelnej Rady Aptekarskiej, która wykazała wszystkie ryzyka związane z wejściem w życie tego przepisu, udało się doprowadzić do jego uchylenia. Nasze działania będą kontynuacją tych wysiłków, mających na celu zapewnienie bezpieczeństwa i jakości obsługi pacjentów w aptekach.
Rozmawiał EUGENIUSZ JAROSIK
„FARMACJA WIELKOPOLSKA”
mgr farm. MAREK TOMKÓW
Od 2024 r. prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej, wybrany na to stanowisko na IX Krajowym Zjeździe Aptekarzy w Warszawie (26–28 stycznia 2024 r.). W 1995 r. ukończył Wydział Farmaceutyczny Akademii Medycznej we Wrocławiu. Posiada specjalizację pierwszego stopnia z farmacji aptecznej. Ma ponad dwudziestopięcioletnie doświadczenie w sektorze farmaceutycznym. Pełnił funkcje wiceprezesa NRA (2016–2024), prezesa Opolskiej Okręgowej Rady Aptekarskiej (2015-2023) i wojewódzkiego inspektora farmaceutycznego (2002-2007).
Zdjęcie: Przemysław Błoch
Link do numeru: https://www.woia.pl/../dat/farmacja/21/