ROŚLINY LECZNICZE
ZDROWIE PACHNIE BZEM
Wartości odżywcze, właściwości lecznicze i zastosowanie czarnego bzu (Sambucus nigra)
NATALIA ZDRENKA
Bez czarny, nazywany również bzem lekarskim lub aptecznym, występujący powszechnie w Polsce, doceniany jest zarówno ze względu na swoje walory ozdobne i piękny zapach, jak i właściwości prozdrowotne. W kwiatach i owocach czarnego bzu występują liczne związki chemiczne, które dobroczynnie wpływają na funkcjonowanie organizmu ludzkiego.
Kwiaty bzu czarnego zajmowały w lecznictwie ludowym bardzo ważne miejsce już od najdawniejszych czasów. Wewnętrznie stosowane były jako lek napotny oraz przeciwgorączkowy, zewnętrznie natomiast do płukania jamy ustnej i gardła, a także do okładów przy wrzodach i egzemach. Współczesne ziołolecznictwo potwierdza powyższe zastosowanie i wskazuje jednocześnie, że spektrum działania surowców pozyskiwanych z bzu czarnego jest znacznie szersze. Preparaty otrzymywane z kwiatów i owoców stosowane są w konwencjonalnym lecznictwie między innymi do leczenia stanów grypowych, przeziębień oraz innych chorób przebiegających z gorączką i stanem zapalnym górnych dróg oddechowych. Bez czarny wykazuje także działanie moczopędne, uszczelniające ściany naczyń włosowatych oraz zwiększające ich elastyczność. Preparaty, soki, syropy i napary z zawartością tej rośliny wzmacniają odporność ludzkiego organizmu, polecane są osobom z chorobami układu krążenia, cukrzycą, otyłością. Rozwój metod badawczych przyczynił się do okrycia dotąd nieznanych działań bzu czarnego, które rzucają całkiem nowe światło na zastosowanie tego surowca roślinnego w leczeniu różnych schorzeń.
Działanie przeciwzapalne
Kwiaty bzu czarnego wykazują działanie przeciwzapalne, wynikające z hamowania syntezy cytokin prozapalnych: TNF-α, interleukiny-1α, interleukiny-1β. Zarówno kwiaty, jak i owoce bzu czarnego hamują również wydzielanie tlenku azotu (NO), który indukuje uszkodzenia tkanek związane z ostrymi i przewlekłymi stanami zapalnymi. Hamowanie produkcji mediatorów prozapalnych, takich jak NO, jest ważnym celem w leczeniu różnych chorób zapalnych, między innymi reumatoidalnego zapalenia stawów.
POChP
Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) jest chorobą wieloczynnikową, w której kluczową rolę odgrywa ogólnoustrojowy stan zapalny. Zaawansowanie tej choroby określa się na podstawie skali BCSS (skala duszności, kaszlu i plwociny) oraz testów spirometrycznych. Wykazano, że sześciomiesięczne podawanie preparatu na bazie bzu czarnego doprowadziło do istotnego zmniejszenia liczby punktów BCSS oraz istotnego zwiększenia FEV1 (nasilona pierwszosekundowa objętość wydechowa).
Działanie przeciwgorączkowe
Flawonoidy zawarte w kwiatach i owocach bzu czarnego wykazują działanie przeciwgorączkowe i napotne. Obniżają one próg pobudzenia ośrodków termoregulacji. Równocześnie wzrasta również produkcja potu, spowodowana wzmożoną odpowiedzią gruczołów potowych na bodźce cieplne.
Działanie wykrztuśne
Działanie wykrztuśne preparatów z Sambucus nigra wywoływane jest przez triterpeny, które drażnią zakończenia nerwowe błony śluzowej żołądka, co w konsekwencji prowadzi do pobudzenia ośrodka nerwu błędnego. Skutkiem tego jest zwiększona produkcja i wydzielanie wodnistego śluzu w drogach oddechowych, wywołującego odruch kaszlu. Wykrztuśne działanie flawonoidów wynika z rozkurczania mięśni gładkich oskrzeli, co ułatwia odkrztuszanie zalegającej wydzieliny.
Działanie przeciwdrobnoustrojowe
Badania kliniczne wskazują, że owoce i kwiaty bzu czarnego, samodzielnie lub w preparatach łączonych, mogą być z powodzeniem stosowane w przypadku infekcji górnych dróg oddechowych oraz w leczeniu grypy. Obydwa surowce wykazują właściwości przeciwwirusowe, przeciwbakteryjne, immunomodulujące, przeciwzapalne i przeciwutleniające.
COVID-19
Wykazano zdolność ekstraktu z owoców i kwiatów bzu czarnego do hamowania wiązania wobec białka S (spike) SARS-CoV2, RBD (domeny wiążącej receptor) oraz hACE2 (enzymu konwertującego angiotensynę 2) w warunkach in vitro. Ekstrakty z Sambucus nigra zostały wybrane do oceny niezadeklarowanej wcześniej aktywności biologicznej - zdolności inhibicyjnej wobec SARS-CoV2. Zależne od stężenia ekstraktu hamowanie wiązania RBD do białka S ACE2-SARS-CoV2 zostało wykazane in vitro dla ekstraktów z owoców i kwiatów badanego gatunku.
AIDS
Wykazano także, że flawonoidy i proantocyjanidyny zawarte w kwiatach i owocach bzu blokują infekcję HIV1 i mogą mieć działanie addytywne w stosunku do istniejących leków na HIV, takich jak enfuvirtide.
Działanie przeciwbakteryjne
Aktywność przeciwbakteryjna ekstraktów z bzu czarnego związana jest z obecnością w nich kwasów fenolowych i flawonoidów. Związki, które mają największy wpływ na aktywność przeciwbakteryjną to: kemferol, apigenina, kwas ferulowy, kwas protokatechowy i p-kumarowy. Bakterie, które są najbardziej wrażliwe na związki fenolowe z bzu czarnego to Micrococcus luteus, Proteus mirabilis, Pseudomonas fragi oraz Escherichia coli. Wykazano także, że związki fenolowe i ich estry hamowały wzrost bakterii z następujących rodzajów: Yersinia, Bacillus, Corynebacterium, Proteus, Staphylococcus, Enterococcus, Klebsiella, Micrococcus, Escherichia i Pseudomonas.
Działanie przeciwpasożytnicze
Toxoplasma gondii jest obligatoryjnym pasożytem wewnątrzkomórkowym, który zagraża wielu ciepłokrwistym zwierzętom i ludziom. Biorąc pod uwagę ciężkość przebiegu toksoplazmozy, skutki uboczne obecnych metod leczenia oraz wkład wiedzy etnofarmakologicznej w leczenie infekcji pasożytniczych, ważne jest poszukiwanie nowych środków i sposobów leczenia tej choroby. Przeanalizowano między innymi skuteczności stosowania metanolowych ekstraktów z owoców i liści Sambucus nigra. Wyniki wykazały, że ekstrakty zarówno z owoców, jak i z liści S. nigra zabiły 100% tachyzoitów T. gondii.
Działanie antyoksydacyjne i przeciwnowotworowe
Ze względu na wysoką zawartość antocyjanów owoce bzu czarnego są wymieniane jako surowiec posiadający potencjał antyoksydacyjny i przeciwnowotworowy, szczególnie w zapobieganiu zachorowaniu na nowotwory z grupy ENT, czyli nowotwory przełyku, żołądka i jelita grubego. Antocyjany zapobiegają również angiogenezie, czyli tworzeniu się w komórkach nowotworowych naczyń włosowatych, dostarczających tlenu i składników odżywczych potrzebnych małym guzom do wzrostu i namnażania.
Działanie obniżające cholesterol
Wstępne badania wykazały, że owoce bzu czarnego mogą powodować obniżenie cholesterolu całkowitego, LDL-C („zły cholesterol”) i triglicerydów. Niestety, w przeprowadzonych badaniach obniżeniu ulegała również frakcja HDL-C („dobry cholesterol”).
Działanie przeciwcukrzycowe
Kwiat bzu czarnego wykazuje właściwości przeciwcukrzycowe, które zachodzą poprzez aktywację receptora PPAR-γ, zwiększenie wydzielania insuliny i stymulację insulinozależnego wychwytu glukozy.
Osteoporoza
Badania in vitro wykazały, że naturalne związki fenolowe wyekstrahowane z owoców bzu czarnego mają pozytywny wpływ na regresję osteoporozy u samców szczurów z cukrzycą, poprzez poprawę gęstości mineralnej kości, która u szczurów z cukrzycą jest wyjątkowo niska. Po rozszerzeniu badań przeprowadzanych na zwierzętach, na ludzkich pacjentów z cukrzycą, stwierdzono, że dieta bogata w naturalne związki fenolowe może prowadzić do regresji powikłań cukrzycy i osteoporozy.
Otyłość
Ekstrakt z owoców bzu czarnego można uznać również za skuteczny inhibitor między innymi lipazy trzustkowej, α-amylazy i aktywności α-glukozydazy. Leczenie otyłości i zaburzeń metabolicznych mogłoby być prowadzone poprzez zdolność ekstraktu z owoców bzu do zmniejszania jelitowego wchłaniania lipidów i węglowodanów poprzez hamowanie aktywności enzymów trawiennych.
Choroba Alzheimera
Wykazano, że uszkodzenia oksydacyjne spowodowane przez peptyd β-amyloidowy mogą być indukowane nadtlenkiem wodoru. Uszkodzenia oksydacyjne są kluczowym elementem patogenezy choroby Alzheimera. Polifenole zawarte między innymi w kwiatach i owocach bzu czarnego wykazują działanie antyoksydacyjne, czyli chronią przed reaktywnymi formami tlenu, a co za tym idzie są również neuroprotekcyjne, ponieważ chronią tkankę nerwową przed szkodliwym wpływem nadtlenku wodoru. Antocyjanidyny także wykazują działanie neuroprotekcyjne oraz wazoprotekcyjne.
Depresja
Badano aktywność przeciwdepresyjną między innymi ekstraktów z bzu czarnego poprzez poddanie myszy testowi wymuszonego pływania (FST) i testowi zawieszenia na ogonie (TST). Badania wykazały bardzo dobre właściwości przeciwdepresyjne badanego ekstraktu: skracał on czas bezruchu i zwiększał aktywność myszy, w porównaniu z grupą kontrolną. Czas bezruchu i poziom aktywności zwierząt były zależne od dawki ekstraktu. Ekstrakt z owoców bzu czarnego powodował znacznie wyższą aktywność myszy w FST niż imipramina - silny i efektywny lek przeciwdepresyjny.
Epilepsja
Aktywność przeciwdrgawkową ekstraktów z kory, owoców i liści S. nigra badano w konwulsjach indukowanych pentylenetetrazolem (PTZ) i maksymalnym wstrząsem elektrycznym (MES) u myszy. Wstępne podanie ekstraktu z liści bzu czarnego istotnie skróciło czas trwania tonicznego wyprostu tylnej kończyny. Zmniejszenie śmiertelności i wydłużenie czasu wystąpienia drgawek w modelu MES było porównywalne z działaniem diazepamu. Ekstrakty z bzu mają działanie przeciwpadaczkowe poprzez zwiększenie poziomu GABA.
Stres
Badacze stwierdzili, że hydroalkoholowy ekstrakt S. nigra łagodzi wszystkie skutki przewlekłego stresu u szczurów, co oznacza, że wykazuje znaczącą aktywność adaptogenną, porównywalną do diazepamu.
Recesja dziąseł
Badania potwierdziły, że połączona terapia w postaci plastra i płukanki z bzu czarnego może być skuteczna jako leczenie adiuwantowe do standardowego leczenia zachowawczego recesji dziąseł.
Zaparcia
Bez czarny może być stosowany także w problemach z przewlekłym zaparciem. W randomizowanym, krzyżowym, kontrolowanym, pojedynczo zaślepionym badaniu połowa badanych otrzymywała związek fitoterapeutyczny zawierający owoc bzu czarnego, koper włoski Foeniculum vulgare, biedrzeniec anyż Pimpinella anisum i jeden z gatunków senesu Cassia angustifolia przez 5 dni. W badaniu sprawdzano czas przejścia mas kałowych przez jelito grube (CTT), mierzony radiologicznie, liczbę wypróżnień na dzień, perystaltykę jelit, działania niepożądane oraz jakość życia. Uzyskano następujące wyniki. Średni CTT wynosił 15,7 godziny w okresie aktywnego leczenia i 42,3 godziny podczas leczenia placebo. Liczba defekacji na dobę zwiększyła się podczas stosowania mieszanki ziołowej. Istotne różnice obserwowano już od drugiego dnia leczenia.
Działania niepożądane
Wszystkie części roślinne bzu zawierające glikozydy cyjanogenne, w tym niedojrzałe/niegotowane owoce, świeże liście, kora i korzenie mogą po spożyciu powodować nudności, wymioty lub ciężką biegunkę i należy ich unikać. Obecność niewielkich ilości HCN w nasionach owoców jest jedyną obawą dotyczącą preparatów z czarnego bzu, ale te toksyczne substancje są usuwane przez obróbkę cieplną lub gotowanie owoców/soków, ponieważ HCN jest lotny i odparowuje. Należy także zachować ostrożność podczas stosowania Sambucus nigra, ponieważ niektórzy pacjenci mogą wykazywać alergię na owoce lub kwiaty tego gatunku.
NATALIA ZDRENKA
Artykuł opublikowany został w numerze 23 "Farmacji Wielkopolskiej"
Link do numeru: https://www.woia.pl/news/0/4/