SZTUKA IKONY
MIĘDZY NIEBEM A ZIEMIĄ
„Farmaceuta w aptece ma ograniczone możliwości podejmowania wolnych decyzji, ponieważ musi dopasować się do systemu. Albo inaczej: jeżeli podejmuje te wolne decyzje, ze względu na dobro pacjenta, to często staje w kontrze do systemu, czymś ryzykuje. Jednak dzięki temu rodzi się satysfakcja, że pacjenci nam ufają i nas cenią” – mówi AGATY SŁYK, farmaceutka, artystka, autorka kilkudziesięciu ikon, w rozmowie z Eugeniuszem Jarosikiem, redaktorem naczelnym „Farmacji Wielkopolskiej”.
- EUGENIUSZ JAROSIK: Jest Pani absolwentką Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego w Lublinie. Co skłoniło Panią do studiowania farmacji?
AGATA SŁYK: Z całą pewnością dziś, kiedy jestem dojrzałą osobą, odpowiedziałabym na to pytanie inaczej niż 20 lat temu. Zdecydowany wpływ na ten wybór miała postawa mojej mamy, która jest farmaceutką i wykonuje ten zawód od niemal pięćdziesięciu lat.
- Po studiach pracowała Pani w aptekach warszawskich, a potem w aptece rodzinnej w Garbatce-Letnisko. Kierowała też Pani apteką „Lawenda”. Jak postrzega Pani rolę i pozycję aptekarza w naszym kraju? Jakie są Pani refleksje związane z wykonywaniem zawodu farmaceuty?
Szeroki i trudny temat. Miałam możliwość obserwować ten zawód, właśnie ze względu na pracę mamy, od dawna. Od 18 lat patrzę już nie z boku, ale zza pierwszego stołu. Ukształtowało się we mnie przeświadczenie, że jest to zawód pomocowy. Jednak wraz ze stażem pracy coraz bardziej dostrzegałam, że farmaceuta istnieje w systemie: patologiczna konkurencja, dominacja firm z ogromnym kapitałem (rynek aptek, dystrybucji, produkcji), nieuczciwa reklama... Aptekarz stał się pionkiem, koniecznym, ale tylko pionkiem w tym systemie. Farmaceuta w aptece ma ograniczone możliwości podejmowania wolnych decyzji, ponieważ musi dopasować się do systemu. Albo inaczej: jeżeli podejmuje te wolne decyzje, ze względu na dobro pacjenta, to często staje w kontrze do systemu, czymś ryzykuje. Jednak dzięki temu rodzi się satysfakcja, że pacjenci nam ufają i nas cenią.
- Jako farmaceutka jest Pani wrażliwa na ludzkie cierpienie. Nieść profesjonalną pomoc jako „sługa życia” – jak pięknie nazwał farmaceutów Jan Paweł II - choremu, darząc go empatią, a jednocześnie dzieląc się z nim swoją ogromną wiedzą i doświadczeniem zawodowym – to najważniejsze zadanie farmaceuty. Czego nauczyły Panią codzienne kontakty z pacjentami, ludźmi potrzebującymi nie tylko wsparcia lekowego, ale i duchowego?
Bardzo pięknie Pan określił misję farmaceutów. W mojej pracy doświadczyłam, że dla osób chorujących, cierpiących i ich bliskich wyjaśnienie jakichś wątpliwości przez profesjonalistę, spotkanie się z życzliwością i zrozumieniem, krótka rozmowa mogą mieć bezcenną wartość.
- Niedawno postanowiła Pani zrezygnować z wykonywania zawodu farmaceuty. Skąd ta radykalna decyzja?
Może i decyzja wydaje się radykalna, ale dla mnie ta zmiana taką nie jest. Dojrzewała. Kiedyś postrzegałam nasz zawód jako „służebny” i tak go określałam. Dwie niezależne osoby przypomniały mi niedawno o tym, że w pierwszych latach pracy mówiłam o pragnieniu pomagania ludziom i tak przedstawiałam sens pracy w aptece. Po latach nie tylko zapomniałam o tym, ale czuję, że to się wypaliło. To, jak apteki funkcjonują w Polsce, kto rozdaje karty i jakie są zasady tej gry, co trzeba robić, aby być w grze, wszystko to sprawiło, że nabrałam niechęci do pracy w aptece. Przez kilka lat zastanawiałam się: gdzie lepiej i skuteczniej będę mogła zrealizować moje pragnienie pracy w zgodzie z wyznawanymi wartościami, cechami osobowości, zdolnościami? Kiedy zdecydowałam, że polem tym będzie psychologia, po prostu zakończyłam pracę w aptece i zaczęłam nowy etap.
- „Nigdy nie zrozumiemy ludzkiego życia, jeśli nie weźmiemy pod uwagę jego najwyższych dążeń. Rozwój, samorealizacja, dążenie do zdrowia, poszukiwanie tożsamości i autonomii, tęsknota za doskonałością muszą być bezwarunkowo przyjęte jako rozpowszechnione, a być może powszechne dążenia ludzkie [...]. Nie możesz dokonywać mądrych wyborów życiowych, jeśli nie odważysz się słuchać samego siebie, swego własnego Ja, w każdej chwili swojego życia” – to myśl Abrahama Maslowa, zapisana w książce „Motywacja i osobowość”. Co jest na szczycie Pani „piramidy potrzeb”?
Przytoczony cytat jest bardzo na miejscu w tej chwili naszej rozmowy. Zastanawiam się, gdybym nie znała idei samorealizacji Maslowa, to jak bym próbowała określać to szczytowe dążenie… Można się z przytoczonymi refleksjami Maslowa zgodzić albo powiedzieć: nie, ja to czuję inaczej. Przypominają mi się też słowa Jana Pawła II, że człowieka nie można do końca zrozumieć bez Chrystusa: „ani kim jest, ani jaka jest jego właściwa godność, ani jakie jest jego powołanie i ostateczne przeznaczenie”. Wydaje mi się, że z całej historii człowieka, z przejawów kultury, religijności, można wnioskować, że jest w nim „od zawsze” pragnienie jakiejś pełni. Osobiście tę potrzebę nazwałabym pragnieniem piękna, dobra, harmonii, pokoju, zgody ze światem i sobą...
Autorka zdjęcia: Sylwia Grużewska
- Rozwój osobisty i zawodowy jest procesem dynamicznym i trwa aż po kres naszego życia. Gdzie zakreśliła Pani horyzont swoich marzeń i pragnień?
Kiedy idziemy przed siebie, to horyzont się cały czas oddala... Tym, co nas powstrzymuje, co wyznacza kres, okazuje się być przemijanie, nasza biologia... Konieczność pogodzenia się z upływem czasu, starzeniem ciała jest niemałym wyzwaniem, kiedy staje się dojrzałym dorosłym. Ale mam nadzieję na rozwój przez kolejne kilkadziesiąt lat. Moim wzorem jest 85-letnia psychoterapeutka, wciąż aktywna zawodowo i pomagająca pacjentom.
- Co było punktem zwrotnym w Pani biografii artystycznej? Jaką rolę odegrała w Pani życiu warszawska grupa „Droga ikony”, skupiająca twórców sztuki ikonopisarskiej?
Czasem jakieś spotkanie, zdarzenie sprawia, że życie podąża już innym torem. Spotkanie z warsztatami ikonopisania było takim wydarzeniem. Na „Drodze Ikony” poznałam technikę tworzenia ikon i poznałam cudownych, pełnych pasji ludzi. Są obecni w moim życiu i sercu do dziś. Religijna motywacja, pragnienie modlitwy przez tworzenie ikony, kontakt ze środowiskiem twórców dały mi możliwość rozwinięcia talentu malarskiego, którego nie miałam okazji dostatecznie obudzić wcześniej.
- W centrum Pani życia artystycznego jest ikona. „Moja przygoda z ikoną jest, śmiało mogę powiedzieć, najważniejszym dramatem mego życia artystycznego i duchowego” – wyznał Jerzy Nowosielski. Czy powtórzyłaby Pani te słowa, odnosząc je do swojej twórczości?
Ikonę pozostawiłam w obszarze „pasja, hobby”. Nowosielski był Artystą w pełnym tego słowa znaczeniu. Tworzeniu było podporządkowane jego życie. Jego duch się musiał wyrazić w tej konkretnej formie, nawet jeśli Nowosielski nie miał przychylnej recepcji. Ja nie mam pewności, czy jestem artystą. Stawiam sobie wysoko poprzeczkę i widzę, czego mi brakuje. Czasem jestem jedynie odtwórcą, kopistą. Ale właśnie na tym polegał kiedyś warsztat tworzenia ikon, na kopiowaniu, dlatego nie czuję, by mi to jakoś umniejszało. Wielokrotnie też słyszałam od odbiorców moich prac, że są wyjątkowe, duchowe. W każdej pracy wykonywanej ręcznie, szczególnie tak żmudnej jak ikonopisanie, jest odcisk osobowości twórcy, tego jak on postrzega świat. Jest więc czymś więcej niż rzemiosło.
- Według Jerzego Nowosielskiego ikona jest nie tylko szczególnym miejscem teologicznym (locus theologicus), lecz także swoistym miejscem ekumenicznym (locus ecumenicus). Artysta przekonywał, że kult i kontemplacja ikony mogą być szkołą ekumenicznej wrażliwości oraz znakiem nadziei na przemianę człowieka i ostateczną przemianę świata. Podziela Pani tę refleksję?
Zgadzam się z Nowosielskim. Tej ekumenicznej wrażliwości doświadczałam na przykład na międzynarodowych plenerach ikonopisów, gdzie modlili się wspólnie artyści z kręgu chrześcijaństwa zachodu i wschodu. Jednocześnie, jestem dziś bardziej skłonna myśleć o chrześcijaństwie, że przestaje mieć znaczenie w zachodniej kulturze. Że oglądamy zmierzch cywilizacji chrześcijańskiej. Tak, jak mówi o tym zjawisku profesor filozofii politycznej Chantal Delsol. Dlatego myślę, że wiara w chrześcijańskiego Boga, a wraz nią ikony, jako znak duchowego piękna, mogą za mojego życia nie mieć mocy zmieniania świata. Lecz jeśli zmieniają czyjeś życie, to przecież cały świat tego człowieka ulega zmianie.
- Co chce Pani przekazać światu, mówiąc językiem ikony? Jaki jest duch tego języka?
Myślę, że jest to duch dialogu między wschodnim i zachodnim sposobem wyrażania tajemnicy Boga. W centrum religii chrześcijańskiej stoi człowiek i jego nadzieja na przemianę, albo powrót do źródła, czy domknięcie się cyklu stworzenia. Chcemy się stać dziećmi Boga, na wzór nowego Adama. Myślę, że widać to w moich pracach.
- Można tworzyć kopie starych ikon zgodnie z kanonem ikonograficznym ukształtowanym na przestrzeni wieków, ale można też, posługując się językiem ikony, wypowiadać rzeczy nowe, przemawiające do współczesnego człowieka zgodnie z wrażliwością estetyczną naszych czasów. Jakie są Pani doświadczenia w artystycznych działaniach pomiędzy tym, co stare, uznane, a tym, co nowe, będące wynikiem własnych twórczych poszukiwań?
Obserwując działania moich znajomych, zwłaszcza z Ukrainy, którzy zawodowo zajmują się ikoną, widzę, jak szerokiej gamy środków wyrazu używają. Niejednokrotnie zachwycają mnie te nowe formy. Trzeba sztukę sakralną podporządkować jej celowi: aby się dusza chciała modlić. Myślę, że współczesne zagrożenie dla ikonopisów tkwi w przymusie nadania indywidualnego piętna swoim dziełom, rozpoznawalnego i powtarzalnego charakteru. Wynika to z narcystycznego rysu naszych czasów. Jak wspomniałam, ja raczej twórczo interpretuję to, co mi się podoba i mnie porusza w dziełach anonimowych często mistrzów sprzed wieków. Lubię rekonstruować przedstawienie, które nie przetrwało w całości. Dopowiadać, nadawać mu na nowo pełny kształt. Poprawiam też czasem to, co oceniam, że nie udało się poprzedniemu twórcy.
- Jaka jest geneza ikon, które powstały według Pani własnej kompozycji, koncepcji artystycznej? Jaka rolę w procesie twórczym odgrywają wyobraźnia, lektura Biblii, osobiste duchowe doświadczenia?
Moje pojmowanie chrześcijaństwa rozszerzyło się podczas studiów teologicznych u jezuitów oraz rekolekcji ignacjańskich, które są bardzo specyficzne i wymagające, a także przez obcowanie ze sztuką wschodu: ikonami i muzyką. Własne koncepcje powstawały siłą rzeczy, kiedy dany temat nie został jeszcze opracowany w ikonografii. Jak na przykład św. Szymon z Lipnicy albo bł. Emilian Kowcz. A czasem była to po prostu wewnętrzna potrzeba.
- Na jednej z ostatnich Pani prac, nazwanej przez Panią „Ubogi”, rozgwieżdżone niebo otula zielone połaci ziemi, różnokolorowe rośliny i drzewa. To jak ikona ze szkoły Stroganowa, która odkryła piękno i poezję krajobrazu. Wiele ikon z tej szkoły ma panoramy z łąkami i wzgórzami, zwierzętami i lasami, ziołami i kwiatami. Autorzy ikon na ogół pozostali anonimowi. Wśród tych najbardziej znanych są tacy ikonografowie, jak Andriej Rublow, Michaił Wrubel czy Jerzy Nowosielski. Czy są szkoły ikonopisania lub konkretni twórcy, którzy są dla Pani szczególnym źródłem natchnienia?
Zieleń, drzewa i kwiaty pojawiają się często na moich ikonach zapewne dlatego, że interesują mnie zioła i rośliny ozdobne. One towarzyszyły człowiekowi już w raju. Nie wyobrażam sobie bez nich nowej ziemi. A na ikonach przedstawia się właśnie tę przemienioną rzeczywistość, do której zdążamy, której pragniemy. Jest kilku twórców, którzy wywarli na mnie szczególne wrażenie, na przykład Szymon Uszakow. Częściej jednak zatrzymuje mnie konkretna ikona. Jeżeli autor jest znany, szukam kolejnych jego prac i podziwiam. Są to zazwyczaj chwilowe fascynacje.
- Które ikony z kanonu ikonograficznego są najbliższe Pani sercu?
Zdecydowanie Eleusa. Ponieważ to jest wręcz archetypiczne przedstawienie. Czułość matki przejawiająca się w spokojnej twarzy, delikatnym uśmiechu, uważnym spojrzeniu, ufne oparcie się dziecka w ramionach rodzicielki, figlarne pozy wyrażające poczucie zadowolenia i bezpieczeństwa - to dotyka elementarnego pragnienia absolutnie każdego człowieka. Każdy z nas ma matkę i każdy pragnąłby jako dziecko być tak przyjęty na świat jak to Dzieciątko. Maleńkie dziecko płacząc zdradza to właśnie oczekiwanie - że jest ktoś, kto odpowie na każdą jego potrzebę. A teraz my, będąc dorośli, możemy patrzeć na tę ikonę z oczekiwaniem Boga, który sam jest cały Miłosierdziem. Proszę porównać słowa psalmu 131: „Jak niemowlę u swej matki, jak niemowlę - tak we mnie jest moja dusza”.
- Salus aegroti suprema lex - zdrowie pacjenta, jego dobro jest priorytetem dla farmaceuty. Czy ikona ma siłę, moc uzdrawiającą? Czy pomogła Pani znaleźć harmonię w swoim życiu?
Ha ha :) Dotykamy tu problemu doświadczenia jednostkowego. Nie wiemy, co byłoby, gdyby jakieś warunki takiego doświadczenia się zmieniły. Jedna z moich prac jest kopią obrazu, który ma sławę czyniącego cuda (MB Wysokolska). Z pewnością, jeśli poszukamy, znajdziemy też współczesne opisy cudów doświadczonych przez modlących się za wstawiennictwem ikon. W mojej historii bezsprzecznie ikona i ludzie, których dzięki niej poznałam, wpłynęli na kształt mojego życia. Przecież, gdyby nie ikona, nie byłoby tej naszej pięknej rozmowy.
Rozmawiał EUGENIUSZ JAROSIK
„Farmacja Wielkopolska”
Artykuł opublikowany został w numerze 23 "Farmacji Wielkopolskiej"
Link do numeru: https://www.woia.pl/news/0/4/