"GENIUS LOCI POZNAŃSKIEJ FARMACJI" - dr Hanna Cytryńska FW 22

Historia aptekarstwa 

dr HANNA CYTRYŃSKA

GENIUS LOCI POZNAŃSKIEJ FARMACJI

RAPORT O STANIE APTEK HISTORYCZNYCH W STOLICY WIELKOPOLSKI W 2022 ROKU

Apteki w obrębie murów średniowiecznego Poznania powstawały w korelacji z przekształceniami struktury architektonicznej i systematycznie rosnącej populacji  mieszkańców. Pierwszy zapis w rejestrze suchodziennym księgi cechowej z lat 1496-1497 dotyczący apteki „Pod Białym Orłem” inauguruje udokumentowaną historię poznańskiego aptekarstwa[1]. Poczet 31 aptek będących bazą niniejszego opracowania zamyka „Apteka Kierzyńskiego”, założona w 1938 r. Zagadnieniem raportu jest ustalenie pierwotnej lokalizacji  aptek ogólnodostępnych w przestrzeni miejskiej oraz analiza impulsów migracyjnych w latach 1491-2022. Badając translokacje placówek aptecznych, uwzględniono przyczyny naturalne, zaangażowanie autorytetu zawodu aptekarza w służbę publiczną oraz kultywowanie genius loci godła aptecznego.

1. Apteka „Pod Białym Orłem” została założona w 1491 r. przez Vincenciusa przy Starym Rynku nr 41. Na przestrzeni wieków właściciele kreowali etos pracy aptekarza, działając równocześnie w strukturach administracji publicznej. W XVI wieku właściciel apteki Jan Grodzicki pełnił funkcję burmistrza, a cztery pokolenia aptekarskiej rodziny Wosidłów wypromowały remedia wytwarzane we własnych laboratoriach[2]. Działający w latach 1850-1883 aptekarz Józef Antoni Jagielski w prowadzonym wraz z żoną Anną salonie kulturalnym popularyzował europejskie trendy naukowe i artystyczne. W 1899 r. właścicielem apteki został Józef Gierłowski, autor traktatów filozoficznych, prezes poznańskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego oraz wykładowca na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W latach 1928-1951 (z wyłączeniem okupacji niemieckiej) działalność w aptece „Pod Białym Orłem” prowadził Kazimierz Skarżyński. Pomiędzy rokiem 1959 a 1965 funkcję kierownika sprawował dr n. farm. Alfred Reysner, inicjator powstania Szkoły Medycznej Techników Farmaceutycznych[3]. W latach 1965-1983 mgr farm. Ryszard Małkiewicz, również radny miejski, powiększył aptekę o parterowe lokale kamienicy nr 42, dzięki czemu rozwinął produkcję leków recepturowych. Po zredukowaniu lokalu apteki do pierwotnej powierzchni kierownik mgr farm. Ludmiła Brodzka ograniczyła asortyment sprzedawanych leków do wyrobów gotowych. W 1986 r. nominację na kierownika otrzymała mgr farm. Mirosława Domańska, która w 1990 r. wykupiła aptekę i kontynuowała działalność w kamienicy nr 41 do końca 1999 r. Równocześnie działała charytatywne oraz udostępniała pomieszczenia apteki zwiedzającym Muzeum Farmacji. W 2000 r. przeniosła aptekę „Pod Białym Orłem” do kamienicy nr 42/43 i powierzyła zaprojektowanie nowych wnętrz dr Hannie Cytryńskiej oraz architektowi Zbyszkowi Antczakowi. W lipcu 2009 r. sprzedała aptekę firmie „Franowo S.C. - Apteki”, która desygnowała na kierownika mgr farm. Anitę Dałkowską–Pogorzelczyk. W czerwcu 2015 r. najstarsza poznańska apteka została definitywnie zamknięta. Podsumowując: W kamienicy przy Starym Rynku nr 41 przez 508 lat (1491-1999) działała apteka „Pod Białym Orłem”. Obecnie w lokalu aptecznym funkcjonuje restauracja „Podkoziołek i Napitki”. Lokal w kamienicy nr 42/43, w którym apteka kontynuowała działalność przez 15 lat (2000-2015), jest niedostępny. Łącznie apteka „Pod Białym Orłem” działała 524 lata (1491-2015).

W latach 1989-1995 na pierwszym piętrze kamienicy przy Starym Rynku nr 41 funkcjonowało tematycznie zintegrowane z apteką „Pod Białym Orłem” poznańskie Muzeum Farmacji[4]. Po  przeniesieniu artefaktów do nowego lokalu przy Al. Karola Marcinkowskiego 11 muzeum nadal  kontynuuje  swoją działalność,  a w dawnych  pomieszczeniach otwarto w 2014 r. Rogalowe Muzeum Poznania.

zdjęcie: fotopolska.eu

podpis: APTEKA "POD BIAŁYM ORŁEM" W POZNANIU (okres międzywojenny)

1. Apteka „Pod Murzyny”, apteka „Pod Murzynem”, „Czerwona Apteka”. W 1582 r. w Inwentarzu Mieszczańskim pojawia się pierwsza wzmianka o aptece w kamienicy przy Starym Rynku nr 95 („aromatarius Piotr Świder miał w aptece 2 obrazy »Murzynowie w aptece«”[5]). W 1720 r. aptekarz Jan Grądkowski, sprawując równocześnie urząd burmistrza i cechmistrza Bractwa Kupieckiego, wpisał aptekę w poczet pięciu poznańskich aptek legitymujących się przywilejem wydanym przez króla Augusta II. Kolejny właściciel Józef Danielewicz połączył aptekę „Pod Murzyny” z apteką Saupego i kontynuował działalność w kamienicy przy Starym Rynku nr 37. Integracja dwóch aptek skutkowała nową nazwą „Pod Murzynem” i umieszczeniem godła na elewacji. W 1880 r. Zygmunt Radlauer przemalował fasadę kamienicy na czerwono, przekształcając równocześnie nazwę na „Czerwona Apteka”. Podczas II wojny światowej „Rothe-Apotheke” działała pod zarządem Karla Schneidera. W styczniu 1945 r. apteka wznowiła działalność i funkcjonowała do 1953 r.[6] W ramach projektu odbudowy Starego Miasta pomieszczenia apteki wpięto w podcienia poszerzające ulicę Wielką. Podsumowując: W kamienicy przy Starym Rynku nr 95 apteka działała przez 202 lata (1582-1784), po przeniesieniu do lokalu przy Starym Rynku nr 37 funkcjonowała przez 169 lat (1784-1953). Łącznie apteka działała 371 lat (1582-1953).
2. Apteka „Pod Złotym Lwem”. W 1710 r. artis apothecariae socius Kazimierz Kupiszewski kupił aptekę usytuowaną przy trakcie wiodącym do poznańskiego zamku królewskiego (obecnie ul. Wielka). Kolejny właściciel, Jan Fleyszell, wystawił przed apteką godło lwa oraz wprowadził do oferty handlowej poszerzony asortyment towarów kolonialnych i uruchomił restaurację z wyszynkiem. W 1795 r. aptekarz Jakub Tobien odkupił posesję z kamienicą apteczną od swojej pasierbicy wdowy Naacke za 15 tys. złp. Podczas wielkiego pożaru miasta w 1803 r. budynki wraz z wyposażeniem apteki uległy całkowitemu spaleniu. Otrzymawszy odszkodowanie z Ogniowego Towarzystwa Ubezpieczeń Phoenix Office aptekarz kupił kamienicę przy Starym Rynku nr 75, w której mieściła się w XVI wieku apteka Jana Papela[7]. Następnym właścicielem apteki „Pod Złotym Lwem” był Augustyn Kolski, zasłużony obywatel Poznania, wpierający działalność dr. Karola Marcinkowskiego. W 1896 r. kamienicę nabył Józef Jasiński, zapisując złotymi zgłoskami w historii miasta etos pracy aptekarza i społecznika[8]. Rodzina Dalskich, która nabyła posesję z apteką w 1918 r., wprowadziła poznańskie aptekarstwo w erę mechanicznej produkcji leku oraz spopularyzowała homeopatię. Podczas II wojny światowej działała pod szyldem „Apotheke zum goldenen Löwen”. Po koniec 1950 r. została przejęta pod przymusowy zarząd przez „Centrofarm”, a po upaństwowieniu w 1951 r. kierownikiem mianowano mgr farm. Jadwigę Morawską. W 1990 r. aptekę wykupił dr n. farm. Jan Majewski wraz z żoną mgr farm. Konstancją Majewską. W 2006 r. współwłaścicielem została córka państwa Majewskich mgr farm. Anna Maria Kielak. Przez 32 lata apteka „Pod Złotym Lwem” przy Starym Rynku nr 75 była zwornikiem wielkopolskiego aptekarstwa i punktem kulturalnym na mapie Poznania. W gabinecie dr. n. farm. Jana Majewskiego spotykali się artyści, naukowcy i miejscowi notable. Tam powstała idea utworzenia poznańskiego Muzeum Farmacji i do niej przywożono artefakty przeznaczone na ekspozycję. Pierwszym kustoszem Muzeum Farmacji mianowano dr. n. farm. Jana Majewskiego. Rodzina państwa Majewskich sponsorowała i wydawała własnym sumptem tomiki poezji poznańskich poetów oraz patronowała malarzom i rzeźbiarzom. Przez dekady dr n. farm. Jan Majewski zajmuje się propagowaniem historii farmacji, wydając publikacje zwarte, pisząc artykuły oraz wygłaszając referaty na interdyscyplinarnych konferencjach. Podsumowując: Apteka „Pod Złotym Lwem” działała przy ul. Wielkiej przez 93 lata (1710-1803), a w kamienicy przy Starym Rynku nr 75 przez 219 lat (1803-2022). Apteka funkcjonuje nadal od 312 lat (1710-2022) i kontynuuje swoją działalność przy ul. Wilczak 12[9]. W dawnym lokalu przy Starym Rynku nr 75 od lipca 2022 r. działa apteka „Melisa” Ewy Okonek-Firch.
3. Apteka „Nadworna” swoją sławę zawdzięcza działalności wybitnego poznańskiego lekarza Józefa Strusia, który w 1548 r. zakupił kamienicę przy Starym Rynku nr 97 i wraz z gabinetem lekarskim prowadził aptekę. Następnymi właścicielami byli burmistrz Jan Grądkowski i aptekarz Johannis Debell. Po podpisaniu traktatu rozbiorowego w 1793 r. Ludwig Stymming, asesor farmacji przy kolegium medycynalnym, uzyskał od Fryderyka Wilhelma II prawo używania godła Czarnego Orła i przywilej zaopatrywania w leki niemieckiego garnizonu. W 1796 r. przeniósł swoją działalność do kamienicy przy Starym Rynku nr 87. W 1821 r. radca municypalny aptekarz Ludwik Dachne okupił posesję i w 1844 r., wpisując się w pruski trend budowy Nowego Miasta, przeniósł aptekę do kamienicy przy Al. Karola Marcinkowskiego 24, zmieniając jej nazwę na „Przy Alejach”. Aptekarz, będąc równocześnie radcą miejskim, działał na rzecz społeczności polskiej i propagował nauczanie języka polskiego w pruskich szkołach. Był również jednym z inicjatorów budowy Miejskiej Szkoły Realnej Gothilfa Bergera. W 1861 r. właścicielem kamienicy z dobrze prosperującą apteką został dr filozofii Gustaw Mankiewicz, asesor farmacji i rewizor aptek[10]. Doświadczenie zawodowe zdobywał w niej Oskar Troplowitz, twórca koncernu Beiersdorf. W 1919 r. wydzielony lokal apteczny przy Al. Karola Marcinkowskiego 24 został sprzedany Kasie Chorych Miasta Poznania. W 1925 r. działalność została przeniesiona do kamienicy własnej przy ul. 23 Lutego 18. W ramach nacjonalizacji aptek w 1951 r. kierownictwo apteką powierzono mgr. farm. Ryszardowi Klimkowi. W wykazie aptek z 1964 r. figuruje jako apteka „Centralna im. Łukasiewicza”. Podsumowując: Apteka w kamienicy przy Starym Rynku nr 97 działała przez 248 lat (1548-1796). Obecnie funkcjonuje w niej bank Pekao. W kamienicy przy Starym Rynku nr 87 działała przez 48 lat (1796-1844), a teraz mieści się w niej restauracja Bee Jay’s. Przy Al. Karola Marcinkowskiego 24 apteka funkcjonowała 81 lat (1844-1925; kamienica już nie istnieje). Apteka przy ul. 23 Lutego 18 działa od 99 lat (1923-2022), obecnie w sieci Dbam o Zdrowie, oferując również szczepienia i sprzedaż leków w systemie całodobowym. Łącznie apteka działa od 476 lat (1548-2022).
4. Apteka „Na Chwaliszewie” została założona w nieznanej lokalizacji osady Chwaliszewo przez Daniela Elsnera w 1789 r. na podstawie przywileju wydanego przez poznańską kapitułę. W 1803 r. aptekarz Jan Preussmann zakupił budynek nr 76 przy trakcie łączącym Ostrów Tumski z centrum Poznania i przeniósł starą aptekę. Przez półtora wieku posesja była wielokrotnie modernizowana, a kolejni właściciele zwiększali jej potencjał biznesowy. W 1856 r. kamienicę kupił Gustaw Reimann, biegły chemik sądów prowincji poznańskiej, prezes Towarzystwa Aptekarskiego, asesor farmaceutyczny kolegium medycynalnego i wypromował chwaliszewską aptekę w przestrzeni miejskiej Poznania[11]. Kolejny właściciel Roman Schneider otworzył na Wildzie filie apteki chwaliszewskiej, inicjując proces utworzenia apteki „Pod Koroną”. Aptekarzem, który w 1895 r. gruntownie zmodernizował kamienicę nr 76 i przeniósł aptekę do pomieszczeń frontowych, był Franciszek Życki. W 1905 r. budynek kupił aptekarz J. Walkowski, a po jego śmierci spadkobiercy prowadzili aptekę, zatrudniając administratorów. Podczas II wojny światowej kamienica usytuowana w pobliżu mostu chwaliszewskiego została całkowicie wypalona i zniszczona[12]. W 1947 r. przy ul. Wielkiej 11 powstała apteka kontynuująca tradycje apteki chwaliszewskiej, reklamująca się jako „Królewsko Uprzywilejowana Apteka na Chwaliszewie, założona w 1864 r. J. Walkowski”[13]. Po upaństwowieniu aptek w 1951 r. nadano jej status punktu aptecznego. W 1989 r. mgr farm. Barbara Semmler wykupiła lokal i przekwalifikowała go na „Aptekę Staromiejską”. Po 17 latach w kamienicy wybuchł pożar i całe wyposażenie uległo spaleniu, uniemożliwiając reaktywację apteki. Podsumowując: Apteka w Chwaliszewie działała 156 lat (1789-1945). Obecnie kamienica nr 76 nie istnieje. Przy ul. Wielkiej 11 działała przez 61 lat (1945-2006). Łącznie apteka funkcjonowała 217 lat (1789-2006). Teraz w lokalu przy ul. Wielkiej znajduje się sklep odzieżowy Choco Gone Nuts.
5. Apteka „Zielona” została uruchomiona w 1800 r. przez Gotfryda Bergmanna przy ul. Wrocławskiej 31 na mocy przywileju Fryderyka Wilhelma III. Pod koniec XIX wieku Feliks Alkiewicz przeniósł aptekę do lokalu narożnego tego samego budynku. Kolejny właściciel Edmund Dzierzgowski członek Towarzystwa Tomasza Zana kupił w 1899 r. kamienicę wraz z apteką i prowadził ją przez 6 lat. W 1905 r. aptekarz Tadeusz Wituski wprowadził innowacje w obsłudze pacjentów, między innymi sprzedaż leków na telefon. Będąc wielkim społecznikiem, promował artystów i młodych farmaceutów. Jednym z nich był Edmund Piechocki, późniejszy właściciel apteki w Wolsztynie i dziadek dr. n. farm. Stefana Piechockiego, kustosza Muzeum Farmacji w Poznaniu. W 1919 r. aptekę kupił Alfons Amrogowicz i prowadził ją do rozpoczęcia II wojny światowej. Po zakończeniu działań wojennych apteki nie reaktywowano. Dopiero w 1976 r. w harmonogramie działalności aptek opublikowanych przez „Cefarm” występuje pod nazwą Apteka Leków Gotowych z kierownikiem mgr. farm. Stefanem Trzebnym. W latach 1980-1991 apteka funkcjonowała w przestrzeni miejskiej jako darmowy punk dystrybucji leków z darów. Podsumowując: Apteka działała z przerwami w kamienicy przy ul. Wrocławskiej 31 przez 191 lat (1800-1991). Obecnie w lokalu apteki działa restauracja DOMU („Wszędzie dobrze, ale w DOMU najlepiej”).
6. Apteka „Pod Eskulapem”. W 1850 r. aptekarz Emil Gretz założył przy ul. Franciszka Ratajczaka 45 największą aptekę w mieście. Jej atutem biznesowym była lokalizacja w strefie placu Wolności i Prezydium Policji. Do wybuchu II wojny światowej kamienica wraz z apteką wielokrotnie zmieniała właścicieli, dodając kolejne nazwiska do bazy reklamowej. W księdze adresowej 1936-1937 występuje po nazwą „Apteka Pod Eskulapem Henryka Cegielskiego”. Po upaństwowieniu aptek w 1951 r. lokal funkcjonował jako punkt apteczny. W 1955 r. kierownictwo objął wiceprezes Izby Aptekarskiej dr n. farm. Stefan Gendera i apteka została przeprofilowana na leki homeopatyczne. W 1975 r. kierownikiem została mgr farm. Barbara Hellich-Męczyńska, a po wykupieniu lokalu w 1990 r. zmieniła nazwę na apteka „Arnika”. Następnie kierownictwo przejęła wnuczka mgr farm. Olga Dworczyńska, która zamknęła aptekę w grudniu 2021 r. Podsumowując: Apteka przy ul. Franciszka Ratajczaka 45 działała przez 171 lat (1850-2021). Obecnie w dawnym lokalu apteki działa restauracja „Sanszajn”.
7. Apteka „Pod Gwiazdą”. Koncesję realną na założenie pierwszej apteki i laboratoriów analitycznych na Jeżycach przy ul. Józefa Kraszewskiego 12 otrzymał w 1888 r. dr Eugen Wildt, kierownik Stacji Doświadczalnej Izby Rolniczej. W laboratoriach aptecznych prowadził badania późniejszy laureat Nagrody Nobla Emil Adolf von Behring. W 1922 r. od spadkobierców Bruno Hanischa kamienicę nabył aptekarz Wacław Morawski, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Podczas II wojny światowej apteka funkcjonowała pod nazwą „Stern-Apotheke”. Po upaństwowieniu nadano jej nr 7, a kierownikiem została mgr farm. Halina Wójcik. W 1977 r. kierownictwo przejął dr Janusz Wiśniewski i pracował w niej do 1995 r. Na fali reprywatyzacji aptekę wykupiła mgr farm. Maria Hartman–Paluszkiewicz i prowadziła ją do roku 2005[14]. Podsumowując: Apteka przy ul. Józefa Kraszewskiego 12 działała przez 117 lat (1888-2005). Obecnie w lokalu apteki mieści się restauracja śniadaniowa „Święty”.
8. Apteka „Pod Koroną”. W 1893 r. Roman Schneider, właściciel apteki „Na Chwaliszewie”, otworzył jednostkę filialną na Wildzie. W 1898 r. filia otrzymała status apteki z koncesją osobistą dla Roberta Linke, który w 1904 r. przeniósł działalność do kamienicy aptecznej przy ul. Górna Wilda 107. W 1921 r. aptekę przejął Władysław Marcinkowski i pracował w niej do wybuchu II wojny światowej. W czasie działań wojennych apteka funkcjonowała jako „Kronen-Apotheke”. Po odzyskaniu niepodległości aptekę prowadzili mgr farm. Benon Kantrzonki oraz prof. Witold Głowacki. Po upaństwowieniu kierownikiem został mgr farm. Tadeusz Tyczyński[15]. W 1989 r. na fali prywatyzacji koncesję Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej otrzymały właścicielki kamienicy mgr farm. Zofia Wesołowska i mgr farm. Maria Wesołowska-Bromirska. Po śmierci mgr farm. Zofii Wesołowskiej w 2022 r. dalszą działalność prowadzi mgr farm. Maria Wesołowska-Bromirska[16]. Podsumowując: Apteka „Pod Koroną” działa nadal od 129 lat (1893-2022). 
9. „Apteka św. Łazarza” została założona w 1896 r. przez aptekarza Teofila Koffera w reprezentacyjnej kamienicy na narożniku ulic Józefa Strusia i Antoniego Małeckiego. Po śmierci właściciela koncesję od spadkobierców odkupił Jan Rogala, który udzielał się społecznie w programie „Przygotowania aptek do obrony ludności Poznania przed atakami wojsk niemieckich z użyciem gazów bojowych”. Podczas II wojny światowej apteka została zamknięta i nigdy już nie wznowiła swojej działalności. Podsumowując: „Apteka św. Łazarza” działała 43 lata (1896- 1939). Obecnie funkcjonuje w niej bar „Vandal Cafe”.
10. „Apteka św. Marcińska”. W 1897 r. na narożniku ulic św. Marcin i Franciszka Ratajczaka aptekarz Julius Becker otworzył „Aptekę św. Marcińską”. Po 25 latach spadkobiercy sprzedali lokal apteczny wraz z koncesją Romanowi Bethege. Wobec sprzeciwu wojewody na wznowienie działalności aptekarz sprzedał lokal wraz z przywilejem Ogólnej Kolejowej Kasie Chorych. W 1930 r. apteka została definitywnie zamknięta. Podsumowując: „Apteka św. Marcińska” działała 33 lata (1897-1930). Obecnie lokal przeznaczony jest na wynajem.
11. „Apteka przy Krzyżu”. Pierwsza apteka na terenie osady przemysłowej Główna powstała w 1904 r. jako jednostka filialna „Czerwonej Apteki”. W 1907 r. doktor filozofii O. Drescher przekształcił filię w aptekę i nadał jej nazwę „Przy Krzyżu”. Następny właściciel aptekarz Wojciech Pyszkowski w 1937 r. przeniósł działalność do nowo wybudowanej willi miejskiej przy ul. Głównej 53. Podczas II wojny światowej apteka funkcjonowała jako „Ost-Apotheke”. W 1951 r. po upaństwowieniu aptek kierownikiem został mgr farm. Andrzej Nolewajka, a w 1974 r. działalność przejęła mgr farm. Teresa Rutkiewicz. W 1993 r. apteka została sprywatyzowana i funkcjonuje do dzisiaj jako „Apteka Główna”, której właścicielem jest Rutkiewicz i wspólnicy s.j. Podsumowując: Kamienica Ofierskiego przy Rynku Wschodnim, w której przez 33 lat (1904-1937) działała „Apteka przy Krzyżu” została zbombardowana podczas II wojny światowej. Apteka w willi miejskiej przy ul. Głównej 53 funkcjonuje 85 lat (1937-2022). Apteka działa nadal od 118 lat.
12. Apteka „Sapieżyńska” założona w 1904 r. przez aptekarza Fritza Klose znajdowała się w północnej pierzei placu Wielkopolskiego. Po śmierci kolejnego właściciela Arthura Labriga zarządca Willy Thurow przeniósł działalność w 1919 r. do kamienicy przy ul. 23 Lutego. W 1928 r. nową koncesję otrzymał Ludwik Milewski, wojewódzki inspektor farmaceutyczny i członek rady nadzorczej fabryki „Barcikowski”. Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Poznania w 1939 r. aptekarza wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa, a apteka funkcjonowała pod szyldem „Greichtsplatz-Aphoteke”. Po zakończeniu II wojny światowej działalność apteki nie została reaktywowana, a kamienicę wyburzono[17]. Podsumowując: Apteka w północnej pierzei placu Wielkopolskiego działała 15 lat (1904-1919), natomiast w lokalu przy ul. 23 Lutego - 26 lat (1919-1945). Łącznie apteka działała 41 lat (1904-1945).
13. „Apteka św. Piotra” powstała w 1904 r. przy ul. Półwiejskiej obok kościoła pod wezwaniem św. Piotra. Po pięciu latach Ferdynand Eppen przeniósł działalność do lokalu narożnego w kamienicy przy ul. Półwiejskiej i ul. Strzeleckiej. W 1928 r. wojewoda poznański przyznał koncesję aptekarzowi Zygmuntowi Pinieckiemu. Podczas II wojny światowej apteka funkcjonowała pod nazwą „Petri-Apotheke”[18]. W latach 60. XX wieku kwartał budynków wraz z kamienicą apteczną został wyburzony i w jego miejscu powstał nowoczesny biurowiec dla Poznańskiego Zarządu Budownictwa. W przyziemiu zaprojektowano pomieszczenia dla apteki nr 3 z rozbudowanym programem Obrony Cywilnej Miasta. Na fali prywatyzacji w 1990 r. aptekę wykupiła mgr farm. Elżbieta Taterczyńska, zmieniła nazwę na „Galenica” i powierzyła zaprojektowanie wnętrz dr Hannie Cytryńskiej. W środowisku farmaceutycznym mgr farm. Elżbieta Taterczyńska udzielała się w organizacjach branżowych, działała charytatywnie na rzecz poznańskich dzieci i seniorów oraz była twórcą hurtowni aptekarzy Galenica-Panax[19]. W 2017 r. apteka została zamknięta, a pomieszczenia wchłonięte w strukturę Urzędu Kontroli Skarbowej. Podsumowując: Apteka w lokalu przy ul. Półwiejskiej funkcjonowała 5 lat (1904-1909), w kamienicy przy ul. Półwiejskiej i ul. Strzeleckiej przez 57 lat (1909-1966). Apteka nr 3, później „Galenica”, działała przy ul. Strzeleckiej 2/6 przez 51 lat (1966-2017). Obecnie idee mgr farm. Elżbiety Taterczyńskiej „Wszystko dla pacjenta” kontynuuje apteka „Galenica” na os. Rzeczypospolitej 6a. Łącznie apteka działa od 118 lat (1904-2022).
14. „Apteka Mickiewicza” na mapie Poznania pojawiła się w 1904 r. w narożnikowej kamienicy przy ul. Adama Mickiewicza i ul. Jana Henryka Dąbrowskiego. Założycielem „Hohenzollern-Apotheke” był aptekarz Robert Menger, który po zakończeniu Powstania Wielkopolskiego sprzedał biznes Antoniemu Majorowiczowi. Nowy właściciel otrzymał koncesję w 1923 r. i rozpoczął działalność pod szyldem „Apteka Mickiewicza”. Aptekarz był zaangażowany w działalność społeczną na rzecz środowiska farmaceutycznego, organizował pomoc charytatywną dla ubogich i wspierał poznańskich artystów. W 1939 r. kapitan Antoni Majorowicz otrzymał powołanie do Wojska Polskiego. W 1940 r. wraz z innymi oficerami został internowany w obozie w Kozielsku, następnie przewieziono go do Katynia i zamordowano. W czasie II wojny światowej apteka funkcjonowała pod nazwą „Saarland-Apotheke”. Po upaństwowieniu  w 1951 r. aptece nadano nr 2 i nową nazwę „Jeżycka im. A. Mickiewicza”, a kierownictwo powierzono mgr. farm. Benonowi Kantrzonki[20]. W 1990 r. aptekę wykupiła firma mgr. farm. Andrzeja Nurczyka „Zioła Polskie”, a w 2000 r. sprzedała UTHA PHARMIE. Nowym kierownikiem została mgr farm. Maria Szopka, która w 2008 r. przeniosła aptekę do pomieszczeń obok, zaprojektowanych kompleksowo wraz z podjazdem dla niepełnosprawnych przez dr Hannę Cytryńską[21]. Podsumowując: Apteka w pomieszczeniach narożnych funkcjonowała przez 104 lata  (1904-2008). Obecnie działa w nich Alior Bank. W pomieszczeniach przy ul. Adama Mickiewicza 22 działa od 14 lat (2008-2022), obecnie w sieci Dr.Max. Apteka funkcjonuje w sumie od 118 lat.   
15. Apteka „Fortuna” powstała przy ul. Górna Wilda 96 naprzeciwko Zakładu Dobroczynności Garczyńskich. Aptekarz Fryc Bock prowadził aptekę w latach 1918-1926, a następnie sprzedał biznes swojemu zastępcy Konradowi Dreckiemu[22]. W 1939 r. aptekarza wysiedlono do Krakowa, a lokal funkcjonował nadal pod nazwa „Fortuna-Apotheke”. Po zakończeniu działań wojennych aptekarz Konrad Drecki wrócił do Poznania i kontynuował działalność. W 1951 r. aptekę upaństwowiono, nadając jej nazwę „Apteka Wildecka im. W. Strażewicza”. Od kwietnia 2015 r. apteka funkcjonuje w sieci Dom Leków. Podsumowując: Apteka działa nadal w pomieszczeniu przy ul. Górna Wilda 96 od 104 lat (1918-2022).
16. Apteka „Sołacka” powstała 1918 r. przy ul. Mazowieckiej 12 w willowej dzielnicy Sołacz. Założyciel apteki Paweł Krüger nadał jej nazwę „Apteka Marjańska”, ale w świadomości mieszkańców istniała jako apteka sołacka. Po 12 latach aptekarz sprzedał działalność Władysławowi Wilczewskiemu i wyjechał do Berlina. Nowy właściciel zmienił nazwę na „Apteka na Sołaczu” i pracował w niej do rozpoczęcia II wojny światowej[23]. Podczas działań wojennych funkcjonowała pod nazwą „Marien-Apotheke”. W 1951 r. po nacjonalizacji aptek kierownictwo powierzono mgr. farm. Janowi Plucie, prezesowi poznańskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego i przewodniczącemu Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej dla Farmaceutów Poznania[24]. W 2007 r. zezwolenie na prowadzenie apteki otrzymała „Apteka Sołacka” Danuta Roszak, Krystyna Bayda, Tadeusz Bąbelek s.j.”. Aptekarz Tadeusz Bąbelek sprawował równocześnie funkcje prezesa Wielkopolskiej Okręgowej Rady Aptekarskiej. W 2015 r. właściciele podjęli decyzję o przeniesieniu działalności do apteki „Eliksir” na osiedle Pod Lipami (paw. 104). Podsumowując: Apteka „Sołacka” działała nieprzerwanie przez 97 lat (1918-2015). Obecnie apteka „Eliksir” kontynuuje działalność apteki „Sołackiej” od 104 lat (1918-2022), eksponując w izbie ekspedycyjnej artefakty i zabytkowe meble. Posąg Hygei z witryny okiennej został przekazany do poznańskiego Muzeum Farmacji, a frontowe repozytorium z zegarem znajduje się w pomieszczeniach Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekarskiej przy ul. Macieja Palacza 87 w Poznaniu. W 2016 r. w lokalu apteki przy ul. Mazowieckiej 12 otwarto aptekę „Skibową” Justyny Migały-Zawady z Głuchołaz, która funkcjonowała dwa lata. Obecnie w lokalu apteki mieszczą się biura firmy budownictwa deweloperskiego Area Development.
17. Apteka „Saxonia” została założona w 1918 r. przy ul. Głogowskiej 72 przez Karola Michela. W 1926 r. nową koncesję otrzymał Władysław Pluciński, który zmienił nazwę na „Apteka Plucińskiego”. W 1939 r. apteką zarządzał uczestnik Powstania Wielkopolskiego Kazimierz Kłaczyński[25]. Podczas II wojny światowej funkcjonowała pod nazwą „Saxonia-Apotheke”. Po upaństwowieniu aptek w 1951 r. nadano jej nr 10. W wykazie aptek z 1964 r. figuruje pod nazwą apteka „Łazarska”. Na fali prywatyzacji w 1990 r. aptekę wykupił mgr farm. Andrzej Nolewajka, który w 2005 r. przeniósł działalność do lokalu przy ul. Andrzeja i Władysława Niegolewskich 7. W dawnym lokalu przy ul. Głogowskiej 72 rozpoczęła działalność EURO-APTEKA i funkcjonowała do 2019 r. Podsumowując: Apteka funkcjonowała w lokalu przy ul. Głogowskiej 72 przez 101 lat (1918-2019). Obecnie lokal jest zamknięty. Apteka „Łazarska” kontynuowała działalność przy ul. Andrzeja i Władysława Niegolewskich 7 przez 13 lat (2005-2018). Obecnie w lokalu apteki mieści się gabinet „Massage Zone”.
18. Apteka „27 Grudnia” Edmunda Mendego powstała w 1921 r. w przyziemiu prestiżowej kamienicy dochodowej Teatru Polskiego przy ul. 27 Grudnia 18. Po śmierci aptekarza właścicielem została córka Janina Mendówna, a nadzór sprawował dr Alfred Denizot. Podczas II wojny światowej apteka funkcjonowała pod nazwą „Kopernikus-Apotheke”. Podczas wyzwalania Poznania budynek pod wpływem ostrzału artyleryjskiego został zburzony[26]. Podsumowując: Apteka „27 Grudnia” działała 24 lata (1921-1945).
19. „Apteka św. Marcina” została założona w 1923 r. przez aptekarza Józefa Wysockiego w kamienicy przy ul. Franciszka Ratajczaka 12. Podczas II wojny światowej działała pod nazwą „Martin-Apotheke”. Po zakończeniu działań wojennych budynek został wyburzony, a apteka nie wznowiła działalności. Podsumowując: Apteka działała 22 lata (1923-1945).
20. „Apteka w Starołęce” powstała w 1924 r. w kolonii fabrycznej jako filia apteki Józefa Mąkowskiego z Kostrzyna. Początkowo mieściła się w domu piekarza Heigelmanna. W 1937 r. Bogdana Majewiczówna przeniosła aptekę do nowo wybudowanego domu przy ul. Starołęckiej 83. Podczas II wojny światowej apteka funkcjonowała pod nazwą „Luisenhain-Apotheke”. Po upaństwowieniu aptek w 1951 r. kierownikiem została mgr farm. Danuta Łakińska. W 2001 r. działalność wykupiła mgr farm. Ewa Walczak i prowadziła ją do roku 2011[27]. Obecnie apteka działa w sieci Dr.Max. Podsumowując: Apteka w domu piekarza Heigelmanna działała 13 lat (1924-1937), a przy ul. Starołęckiej 83 funkcjonuje 85 lat (1937-2022). Łącznie apteka działa od 98 lat.
21. „Apteka przy Botaniku” Franciszka Hoffmanna rozpoczęła działalność w 1925 r. przy ul. Głogowskiej 47. Następnym właścicielem został Władysław Dzierzgowski i zmienił nazwę na „Apteka przy Parku Wilsona”. Podczas II wojny światowej funkcjonowała pod nazwą „Stadtgarten-Apotheke”. Po upaństwowieniu w 1951 r. kierownictwo objął mgr farm. Józef Zielke i pracował w niej do 1975 r. Podsumowując: Apteka została zamknięta w latach 90. XX wieku, a obecnie w lokalu działa lodziarnia.
22. Apteka „Pod Niedźwiedziem” powstała w 1928 r. w narożnej kamienicy przy ul. Kosynierskiej i ul. Głogowskiej. Po dziesięciu latach aptekarz Władysław Karpiński przeniósł działalność do reprezentacyjnej kamienicy Wawrzyńca Leitgebera przy ul. Głogowskiej 146. W 1939 r. po zmobilizowaniu kapitan Władysław Karpiński otrzymał przydział do 39. Pułku Piechoty, a w 1940 r. został internowany i rozstrzelany w Katyniu. Apteka podczas II wojny światowej funkcjonowała pod nazwą „Bären-Apotheke”. W 1951 r. placówka została wcielona do sieci aptek społecznych, a w 1952 r. kierownictwo powierzono mgr farm. Monice Władowej i nadano nazwę apteka „Górczyńska”. Na fali prywatyzacji w latach 90. aptekę wykupiły farmaceutki Krystyna Pietrzak, Barbara Zalewska i Hanna Solecka. W 2008 r. sprzedały aptekę firmie „Apteka Galenica” sp.j., która w lokalu przeprowadziła generalny remont według projektu dr Hanny Cytryńskiej. Apteka funkcjonowała zgodnie z credo mgr farm. Elżbiety Taterczyńskiej „Wszystko dla pacjenta” do 2018 r. Następnie działalność przejął mgr farm. Wiktor Rosiński i pod szyldem „Centrum Leków” działał przez 3 lata. Podsumowując: Apteka Władysława Karpińskiego w lokalu narożnej kamienicy przy ul. Kosynierskiej i ul. Głogowskiej działała 10 lat (1928-1938). Obecnie w dawnym lokalu apteki działalność prowadzi fryzjer. W nowej lokalizacji funkcjonowała przez 83 lata (1938-2021). Łącznie apteka działała 93 lata (1928-2021). Od 15 grudnia 2022 r. w lokalu apteki mieści się Poradnia Zdrowia Psychicznego PsychoMedic.pl
23. „Apteka im. Dra K. Marcinkowskiego”. W 1931 r. Stanisław Buczkowski otworzył aptekę w pomieszczeniach poznańskiego hotelu Bazar i prowadził ją przez 7 lat[28]. Po zakończeniu II wojny światowej aptekarz przeniósł działalność do kamienicy przy Al. Karola Marcinkowskiego 11 i zmienił nazwę na „Apteka –Buczkowski St. mgr farm.”. Po upaństwowieniu nadano jej nr 9 i status wiodącej dla Poznania. Kierownikiem została mgr farm. Barbara Gołębka, która wykupiła aptekę w latach 90. XX wieku i ponownie zmieniła nazwę na „Apteka św. Łukasza”. Apteka funkcjonowała w systemie całodobowym do 2009 r. Podsumowując: Apteka w pomieszczeniach Bazaru działała przez 7 lat (1931-1938). Obecnie w lokalu apteki mieści się restauracja hotelu Bazar. W lokalu przy Al. Karola Marcinkowskiego 11 apteka funkcjonowała 71 lat (1938-2009). W lokalu apteki mieści się teraz Neo Bank Wielkopolski Bank Spółdzielczy. Łącznie apteka działała 78 lat.
24. „Apteka na Śródce” mgr. farm. Tomasza Dąbrowskiego rozpoczęła działalność w 1930 r. przy Rynku Śródeckim 1. Podczas II wojny światowej funkcjonowała jako „Apotheke-am-Heinrichplatz”. Po znacjonalizowaniu w 1951 r. nadano jej nr 22 i nową nazwę „Apteka Śródecka”. W latach 1974-1987 kierownikiem była mgr farm. Emilia Billert, a następnie mgr farm. Anna Sopata. W 1991 r. mgr farm. Halina Ławniczak wykupiła aptekę i przeniosła działalność do Domu Katolickiego przy ul. Filipińskiej 5. Po otrzymaniu wypowiedzenia w 2010 r. apteka działała tymczasowo przez rok przy ul. Piotra Tomickiego, a następnie przeniosła się do lokalu zaprojektowanego przez dr Hannę Cytryńską na os. Różany Potok. Podsumowując: Apteka przy Rynku Śródeckim 1 działała 63 lata (1930-1993). Obecnie w dawnym lokalu funkcjonuje punk serwisowy ekspresów do kawy, wykorzystując zabytkowe repozytoria i pierwsze stoły zamówione w 1930 r. przez Tomasza Dąbrowskiego. Następnie przez 20 lat (1991-2011) apteka funkcjonowała w Domu Katolickim, w którym obecnie działa Katedralna Ogólnokształcąca Szkoła Muzyczna I Stopnia. Przez rok działała przy ul. Piotra Tomickiego, a od 2012 r. kontynuuje swoją misje na oś. Różany Potok przy ul. Romana Drewsa 1 pod nazwą apteka „Różany Potok”. Łącznie apteka działa od 92 lat (1930-2022).
25. Apteka „Pod Opatrznością Boską” została otwarta w 1931 r. w lokalu narożnym przy zbiegu ulic Jana Henryka Dąbrowskiego i Stanisława Staszica przez Antoniego Wilczka z Łagiewnik Śląskich. Po śmierci właściciela w imieniu spadkobierców apteką zarządzał Józef Grodnicki. Podczas II wojny światowej funkcjonowała pod nazwą „Moltke-Apotheke”. Po zakończeniu działań wojennych aptekę przejął mgr farm. Józef Małkiewicz, który równocześnie pełnił funkcję wiceprezesa zarządu Wielkopolskiej Wojewódzkiej Izby Aptekarskiej. W 1951 r. aptece nadano nr 17 oraz zmieniono jej nazwę na „Apteka im. Staszica”[29]. Podsumowując: Apteka w niezmienionej aranżacji funkcjonowała do końca XX wieku. Obecnie w lokalu dawnej apteki działa VELO Bank.
26. Apteka „Przy Bramie Wildeckiej” Karola Knobelsdorfa powstała w 1930 r. Po siedmiu latach spadkobierca mgr farm. Józef Winkler, sekretarz poznańskiego oddziału Związku Zawodowego Farmaceutów Polskich, przeniósł działalność do lokalu przy ul. Górna Wilda oraz zmienił nazwę na „Apteka przy Różanej’. Podczas  II wojny światowej funkcjonowała pod nazwą „Schwaben-Apotheke”. W 1946 r. aptekarz po raz kolejny przeniósł działalność na ul. Św. Marcin i kontynuował pracę pod nazwą apteka „mgr. Winklera”. Po upaństwowieniu aptek w 1951 r. nadano jej nr 5 i nowy szyld apteka „Wielkopolska im. K. Hrynakowskiego”. W latach 1965-1972 funkcję kierownikiem sprawowała mgr farm. Maria Kowal, a popularyzacją holistycznego traktowania pacjenta zajmowała się mgr farm. Bożena Kędzierska-Mocek. Podsumowując: Ze względu na liczne zmiany nazwy i numeracji ulicy Górna Wilda trudno dzisiaj ustalić, w jakich lokalizacjach działała przez 16 lat (1930-1946) wildecka apteka Knobelsdorfa i Winklera. Apteka przy ul. Św. Marcin działała 26 lat (1946-1972). Po zlikwidowaniu apteki w 1972 r. lokal przeznaczono na pijalnię wód mineralnych. Łącznie apteka działała 42 lata (1930-1972).   
27. Apteka „Przy Grobli”, zlokalizowana przy ul. Garbary 41, została założona w 1934 r. przez Stanisława Łuniewskiego, ucznia Józefa Jasińskiego z apteki „Pod Złotym Lwem”[30]. Podczas II wojny światowej funkcjonowała pod nazwą „Mohren-Apotheke”. Po zakończeniu działań wojennych Stanisław Łuniewski rozpoczął działalność, wykorzystując preparaty i utensylia pozostawione przez okupanta niemieckiego. Po upaństwowieniu apteki w 1951 r. nadano jej nr 12, a kierownikiem mianowano mgr farm. Stefanię Szyc. W 1977 r. kierownictwo objęła mgr farm. Aleksandra Jędrzejczak, która w 1992 r. na fali prywatyzacji wykupiła aptekę. W 2000 r. zleciła dr Hannie Cytryńskiej opracowanie technologii apteki oraz zaprojektowanie mebli wraz z kolorystyką izby ekspedycyjnej. W 1989 r. pracę w aptece podjęła córka mgr farm. Agata Jędrzejczak-Dadej, obecnie sprawująca funkcję kierownika. Podsumowując: Apteka „Przy Grobli” przy ul. Garbary 52 jest jedyną apteką historyczną na terenie Poznania, która nie zmieniała nazwy ani lokalizacji. Apteka funkcjonuje nadal od 88 lat (1934-2022).
28. Apteka „Dębiecka” kapitana Bronisława Czabajskiego powstała w 1935 r. przy ul. 28 Czerwca 1956 r. nr 275. Po rozpoczęciu działań wojennych aptekarz został zmobilizowany do batalionu sanitarnego w Łodzi. W 1940 r. wraz z polskimi oficerami internowany w Starobielsku, następnie przewieziony do Charkowa i rozstrzelany przez NKWD. Podczas II wojny światowej apteka funkcjonowała pod nazwą „Eich-Apotheke”. Po zakończeniu działań wojennych wdowa Aleksandra Czabajska podpisała umowę na prowadzenie apteki z Ubezpieczalnią Społeczną. W 1951 r. aptekę znacjonalizowano, nadano jej nr 19 oraz zachowano dawną nazwę. W 1960 r. działalność przeniesiono do socrealistycznego bloku na osiedlu Dębieckim. Kierownikiem została mgr farm. Eleonora Staszewska, która w 1990 r. sprywatyzowała aptekę, a po ośmiu latach przeprowadziła generalny remont wnętrz wraz z dobudową przeszklonego wiatrołapu według projektu dr Hanny Cytryńskiej. Od 2015 r. apteka funkcjonuje w sieci rodzinnej Apteka Wielkopolska. Podsumowując: Apteka przy ul. 28 Czerwca 1956 r. nr 275 działała 25 lat (1935-1960). Obecnie w lokalu apteki znajduje się Poradnia Leczenia Ran lek. med. Marka Michalaka. Przy ul. 28 Czerwca 1956 r. nr 439 apteka funkcjonuje od  62 lat (1960-2022). Łącznie apteka działa od 87 lat.
29. „Apteka im. Matejki” została założona w 1935 r. w lokalu przy ul. Jana Matejki 1. Kapitan Jan Kanty Szadkowski-Rota, uczestnik Powstania Wielkopolskiego, był również prezesem Koła Farmaceutów Ligi Obrony Przeciwgazowej Poznania. W latach 1939-1945 apteka funkcjonowała pod nazwą „Dr. Wilms-Apotheke”. Po upaństwowieniu w 1951 r. otrzymała nr 13 i zachowała starą nazwę. W latach 90. XX wieku została sprywatyzowana przez długoletnią kierowniczkę mgr farm. Elżbietę Orłowską, która w 2000 r. przeniosła aptekę do lokalu narożnego. Podsumowując: Apteka działała w lokalu przy ul. Jana Matejki 1 przez 65 lat (1935-2000). Teraz mieści się tam „Barber Shop”. W lokalu narożnym apteka pod nazwą „Terapia” działała przez 11 lat (2000-2011). Obecnie mieści się w nim sklep sieci „Żabka”. Apteka funkcjonowała łącznie 76 lat (1935-2011). W 2008 r. przy ul. Jana Matejki 2 w lokalu sąsiadującym z dawną apteką Jana Kantego-Szadkowskiego-Roty powstała według projektu dr Hanny Cytryńskiej apteka „Przy Matejki”.
30. „Apteka Kierzyńskiego” powstała w 1938 r. przy ul. Gwarnej. Oprócz pracy w aptece dr Leon Kierzyński prowadził analityczne laboratorium chemiczne z usługami dla ludności, przewodniczył Związkowi Aptekarzy Kondycjonujących Byłego Zaboru Pruskiego „Samopomoc”, zasiadał w komisji wyborczej rady miejskiej oraz udzielał się społecznie na rzecz środowiska farmaceutycznego. Podczas II wojny światowej funkcjonowała pod nazwą „Schloss-Apotheke”. Od 1951 r. była sygnowana nr 2 i nową nazwą apteka „Śródmiejska”. W 1969 r. kamienicę z apteką wyburzono, przeznaczając teren pod budowę Domów Towarowych Alfa. Podsumowując: „Apteka Kierzyńskiego” działała 31 lat (1938-1969).

PODSUMOWANIE

Na terenie Poznania w latach 1491-1939 powstało 31 aptek o udokumentowanej historii. Pozostałe apteki są wzmiankowane epizodycznie lub nie posiadają potwierdzenia w źródłach archiwalnych. W prezentowanym raporcie lokalizacje aptek na planie miasta podano zgodnie z obowiązującym współcześnie nazewnictwem ulic i placów. Ze szczególną starannością opracowano  historię migracji lokali aptecznych i aptekarzy, kreujących genius loci farmacji w przestrzeni miejskiej. W części opisowej wyszczególniono sylwetki farmaceutów pełniących dodatkowe funkcje w strukturach samorządowych, udzielających się w organizacjach charytatywnych oraz podejmujących popularyzację kultury i oświaty zdrowotnej. Korzystając z dostępnych źródeł Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekarskiej, zaprezentowano farmaceutów pracujących społecznie w środowisku zawodowym.

Do najczęstszych przekształceń właścicielskich w latach 1491-2022 (z wyłączeniem okresu upaństwowienia 1951-1989) należało dziedziczenie, sprzedaż, wymiana udziałów wewnątrz spółki. Formuła nabycia spadku w postaci przywileju skutkowała możliwością wykluczenia spadkobiercy z osobistego prowadzenia biznesu i powierzenia stanowiska kierownika apteki administratorowi. Przyczynami migracji aptek generalnie były warunki ekonomiczne, kataklizmy przyrodnicze, wojny oraz transformacje systemów politycznych. Najstarsza poznańska apteka „Pod Białym Orłem” przez 509 lat funkcjonowała pod adresem Stary Rynek 41 i dopiero w 1999 r. ze względów ekonomicznych (drastyczna podwyżka czynszu) została zmuszona do zmiany lokalizacji. Z powodów klęski żywiołowej (pożar) w 1803 r. usytuowanie zmieniła apteka „Pod Złotym Lwem”. W latach 1720-1799 w obrębie Starego Rynku funkcjonowało pięć aptek[31]. Zmiana ustroju politycznego po utracie przez Polskę niepodległości i przyłączanie terenów wiejskich  do Poznania przyczyniły się do powstania 26 nowych aptek. W 1939 r. w mieście działało 29 aptek[32]. Na początku II wojny światowej cztery apteki zamknięto (apteka „Pod Białym Orłem”, apteka „Zielona”, apteka „Pod Eskulapem”, „Apteka św. Łazarza”), a 25 oddano w zarząd farmaceutów niemieckich. Po zakończeniu działań wojennych  w Poznaniu uruchomiono 17 placówek aptecznych[33]. Pozostałe apteki wznawiały swoją działalność w częściowo zrujnowanych kamienicach lub szukały nowych lokalizacji.

Okres 1951- 1990 zintegrował lokale zarządzanych przez PZF „Cefarm” i nie  przyczynił się do zmiany usytuowania aptek historycznych. W celu zunifikowania wizerunku opracowano system mebli izb ekspedycyjnych, przyczyniając się do strat bezpowrotnych artefaktów i zabytkowych repozytoriów aptecznych. Dla ułatwienia geolokacji aptek w latach 70. montowano na elewacjach neony z napisem „Apteka”. Ostatni neon z tamtego okresu znajduje się na ścianie przy ul. Głogowskiej 107/109, informujący o działalność apteki kontynuującej tradycje „Apteki św. Łazarza”. Bardzo ważnym aspektem dla środowiska aptekarskiego było zachowanie genius loci aptek historycznych na mapie Poznania. Po wyburzeniu w latach 60. uszkodzonej podczas II wojny światowej kamienicy z „Apteką św. Piotra” w nowym budynku zaprojektowano aptekę nr 3 (później „Galenica”). Upamiętnienie genius loci apteki Knobelsdorfa „Przy Bramie Wildeckiej” potwierdza powstanie „Apteki pod Klonem”, natomiast apteka „Przy Matejki” wpisuje się w pamięć historyczną apteki Jana Kantego Szadkowskiego-Roty.

Podczas reprywatyzacji aptekarstwa poznańskiego, zapoczątkowanego w 1989 r., migrację aptek wymuszały okoliczności niezależne od farmaceutów. Lokale apteczne odzyskiwali spadkobiercy, warunkując dalszy wynajem wysokimi podwyżkami czynszów. W związku z tym w historycznych wnętrzach aptecznych powstawały ekspozytury banków („Apteka Mickiewicza”, apteka „Pod Opatrznością Bożą”, „Apteka św. Łukasza), bary i restauracje (apteka „Pod Białym Orłem”, apteka „Pod Eskulapem”, apteka „Zielona”, apteka „Pod Gwiazdą”, „Apteka św. Łazarza”). Do migracji aptek historycznych przyczynił się również gwałtowny rozwój sieci aptecznych, sytuujących się w strategicznych punktach miasta i galeriach handlowych. 

Po przeanalizowaniu danych z lat 1491-2022, dotyczących historii 31 poznańskich aptek, należy podkreślić przywiązanie aptekarzy do eksponowania etosu aptek o ugruntowanej renomie. Apteka „Pod Białym Orłem” nigdy nie zmieniła godła orła białego, apteka „Pod Złotym Lwem” powstała w 1710 r. i nadal kultywuje wizerunek złotego lwa, apteka „Pod Koroną” funkcjonuje  pod szyldem korony, a apteka „Przy Grobli” nie zmieniła nazwy do dnia dzisiejszego.

W świadomości poznaniaków dzięki zachowanym materiałom ikonograficznym utrwaliły się lokalizacje aptek z 1939 r. Po dokładnej analizie materiałów historycznych i zbadaniu stanu zasobów lokalowych w 2022 r. wyłania się następujący obraz: w siedmiu lokalach nadal działają apteki (apteka „Przy Grobli”, apteka „Pod Koroną”, w „Aptece przy Krzyżu” działa „Apteka Główna”, w aptece „Pod Złotym Lwem” działa apteka „Melisa”, w aptece „Nadwornej” działa sieć aptek DOZ, w aptece „Fortuna” działa sieć aptek Dom Leków, w „Aptece w Starołęce” działa sieć aptek Dr. Max); w dwóch lokalach aptecznych powstały ekspozytury banków („Apteka Mickiewicza”, apteka „Pod Opatrznością Bożą”); w sześciu lokalach aptecznych działają restauracje (apteka „Pod Białym Orłem”, apteka „Zielona”, apteka „Pod Eskulapem”, apteka „Pod Gwiazdą”, „Apteka św. Łazarza”, „Apteka im. Dra K. Marcinkowskiego”); w dwóch aptekach funkcjonują gabinety lekarskie (apteka „Dębiecka”, apteka „Pod Niedźwiedziem”); w jednej aptece działa fryzjer („Apteka im. Matejki”); w jednej aptece funkcjonuje lodziarnia („Apteka przy Botaniku”); w jednej aptece działa biuro deweloperskie (apteka „Sołacka”); w jednej mieści się zakład usługowy („Apteka na Śródce”); dwa lokale wystawione są na wynajem (apteka „Saxonia”, „Apteka św. Marcińska”); osiem kamienic nie istnieje (apteka „Na Chwaliszewie”, apteka „Sapieżyńska”, „Apteka św. Piotra”, apteka „27 Grudnia”, „Apteka św. Marcina”, apteka „Przy Bramie Wildeckiej”, „Apteka Kierzyńskiego”, „Czerwona Apteka”[34]).

Obecnie na terenie Poznania 12 aptek szczyci się odniesieniami historycznymi. Apteka „Przy Grobli” nigdy nie zmieniła szyldu i działa nieprzerwanie w miejscu założenia. Apteka „Pod Koroną” funkcjonuje w kamienicy własnej od 1904 r. Współcześnie cztery poznańskie apteki historyczne kontynuują tradycje w nowych lokalizacjach: apteka „Pod Złotym Lwem” przy ul. Wilczak, „Apteka św. Piotra” w aptece „Galenica” na os. Rzeczypospolitej, apteka „Sołacka” w aptece „Elixir”, „Apteka na Śródce” w aptece „Różany Potok”. Pozostałe sześć aptek zmieniło status właścicielski: w aptece „Nadwornej” działa sieć DOZ, w „Aptece Przy Krzyżu” funkcjonuje „Apteka Główna”, w „Aptece Mickiewicza” i „Aptece w Starołęce” działa sieć aptek Dr. Max, w aptece „Fortuna” funkcjonuje sieć aptek Dom Leków, a w aptece „Dębieckiej” działa sieć rodzinna Apteka Wielkopolska. Wszystkie apteki funkcjonujące w nowych lokalizacjach lub pod zmienionym szyldem eksponują z dumą artefakty wiążące tradycje z nowymi realiami. Ponad 500-letnia historia poznańskiego aptekarstwa na tle przekształceń własnościowych i ustrojowych nadal kultywuje pamięć historyczną aptekarzy i genius loci poznańskiej farmacji.

[1] L. Kostrzeński, Materiały do historii aptek wielkopolskich, t.1, Warszawa 1929,  s. 12.

[2] H. Cytryńska, Laboratorium apteczne a współczesny kompleks recepturowy i jego wyposażenie,

  Pamiętnik XXIX Sympozjum Historii Farmacji, Płock 2020, s. 45.

[3] M. Majewska, Apteka pod Białym Orłem, Biuletyn Muzeum Farmacji 1989, Poznań 1989, s. 19.

[4]  H. Cytryńska, S. Piechocki, Muzeum Farmacji w przestrzeni publicznej Poznania , „Farmacja Wielkopolska”

   nr 3 [12] 2020, s. 70.

[5] W. Roeske, Dawne godła polskich aptek i problemy ich ochrony, Ochrona Zabytków nr 1 [100] 1973, s. 48.

[6] W. Głowacki, Z przeszłości poznańskich aptek, XX lat działalności aptekarstwa poznańskiego, Jednodniówka

  1971, s.11.

[7] M. Wicherkiewiczowa, Rynek poznański i jego patrycjat, wyd. II poprawione i uzupełnione przygotował

1. Wiesiołowski, Poznań 1998, s. 156.

[8] A. M. Kielak, M.K. Majewska, J. Majewski, Apteka „Pod Złotym Lwem” na tle krótkiej historii aptekarstwa

   poznańskiego, Poznań 2020, s. 65.

[9] https://aptekapodzlotymlwem.com.pl/, dostęp 6 12 2022

[10]  S. Pic, Poznańskie tropy Oscara Troplowitza,  „Farmacja Wielkopolska” nr 2 [15] 2021, s. 102.

[11] H. Cytryńska, Poznańskie apteki wnętrza, historia, wyposażenie, Poznań 2016, s. 58.

[12] J. Kaczmarek, Chwaliszewo. Poznańska Wenecja, Poznań 2011, s. 34.

[13] H. Cytryńska, Poznańskie apteki wnętrza, historia, wyposażenie, Poznań 2016, s. 59.

[14] H. Cytryńska, Jeżyckie apteki, Kronika Miasta Poznania Jeżyce II, Poznań 2016/4, s. 241.

[15] Archiwum Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekarskiej.

[16] H. Cytryńska, Poznańska apteka „Pod Koroną”, „Farmacja Wielkopolska” nr 2 [19] 2022, s. 80.

[17] W. Głowacki, Z przeszłości poznańskich aptek, XX lat działalności aptekarstwa poznańskiego, Jednodniówka

    1971, s. 11

[18] W. Głowacki, Z przeszłości poznańskich aptek, XX lat działalności aptekarstwa poznańskiego, Jednodniówka

   1971, s.11.

[19] H. Cytryńska, Mgr farm. Elżbieta Taterczyńska, wizjonerka, która swoją charyzmą zdystansowała koncerny

    farmaceutyczne, Poznań 2017, s. 32.

[20] A. M. Kielak, M.K. Majewska, J. Majewski, Apteka „Pod Złotym Lwem” na tle krótkiej historii aptekarstwa

    poznańskiego, Poznań 2020, s. 59.

[21] H. Cytryńska, Jeżyckie apteki, Kronika Miasta Poznania Jeżyce II, Poznań 2016/4, s. 241.

[22] M. Mrugalska-Banaszak, Wilda w czterech odsłonach, Poznań 2018, s. 222.

[23] P. Korduba, Sołacz. Domy i ludzie, Poznań 2009, s.127.

[24] Archiwum Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekarskiej.

[25] H. Cytryńska, Apteki klasztorne i szpitalne Poznania, Poznań 2019, s. 69.

[26] J. Borowiński, S. Drajewski, Teatr Polski w Poznaniu, Poznań 2015, s. 36.

[27] H. Cytryńska, Poznańskie apteki wnętrza, historia, wyposażenie, Poznań 2016, s. 109.

[28] M. Mrugalska-Banaszak, Dobrej sławy, niekażonej obfitości i przykładnych obyczajów. Kupcy w Bazarze.

    Kronika Miasta Poznania 2008/2, s. 105-128.

[29] A. Magowska, Czy upaństwowienie aptek to tylko przeszłość, „Czasopismo Aptekarskie” nr 11/2010, s. 19-21.

[30] H. Cytryńska, Apteka przy Grobli, Kronika Miasta Poznania, Wielkie Garbary, Poznań 2017/3, s. 273.

[31] H. Cytryńska, Poznańskie apteki wnętrza, historia, wyposażenie, Poznań 2016, s.17.

[32] „Apteka św. Marcińska” nie funkcjonowała od 1930 r., a działalność „Apteki im. Dra K. Marcinkowskiego”

     była w tym czasie zawieszona.

[33] W. Głowacki, Z przeszłości poznańskich aptek, XX lat działalności aptekarstwa poznańskiego, Jednodniówka

    1971, s.12.

[34] Lokal „Czerwonej Apteki” przeznaczono na podcienia poszerzające ul. Wielką.

Artykuł opublikowany został w numerze 22 "Farmacji Wielkopolskiej" 

Link do numeru: https://www.woia.pl/dat/farmacja/18/