ROZMOWA FARMACJI WIELKOPOLSKIEJ
FARMACJA W CZASACH WOJNY
„Całemu światu pokazaliśmy, że umiemy bronić naszej niepodległości i demokracji. I o to walczy Ukraina. Walczy o suwerenność i wolne słowo, o prawo do odrębności, czy wręcz do istnienia. Chce być państwem, które będzie Europie potrzebne” – mówi prof. dr hab. ROMAN LESYK, kierownik Katedry Chemii Farmaceutycznej, Organicznej i Bioorganicznej Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego im. Daniła Halickiego, doktor honoris causa Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, współpracownik i przyjaciel polskich farmaceutów, w rozmowie z redaktorem naczelnym „Farmacji Wielkopolskiej” Eugeniuszem Jarosikiem i dr. n. farm. Stefanem Piechockim.
„FARMACJA WIELKOPOLSKA”: Jest Pan kierownikiem Katedry Chemii Farmaceutycznej, Organicznej i Bioorganicznej Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego im. Daniła Halickiego, wykładowcą i wychowawcą przekazującym swoim studentom wiedzę oraz podstawowe wartości, którymi powinni się kierować przyszli farmaceuci, autorem popularnego w Ukrainie podręcznika chemii farmaceutycznej, autorem licznych publikacji naukowych, współautorem ponad 50 patentów ukraińskich i międzynarodowych. Po latach pandemii COVID-19 i związanych z nią ograniczeń nadszedł czas wojny. Ma Pan w sobie siłę, by w tych dramatycznych okolicznościach prowadzić badania naukowe? Czy jest w ogóle możliwe?
ROMAN LESYK: Pandemia koronawirusa SARS-CoV-2 była dla nas szczególną lekcją. Z trudem przywykłem, że moja katedra jest pusta, że opustoszały uniwersyteckie korytarze, że kontakty zawodowe przybrały formą zdalną. Dziesiątki godzin spędzonych samotnie przed komputerem. A przecież jest w nas silna potrzeba życia we wspólnocie, potrzeba normalnych codziennych rozmów. Doświadczyłem tego poczucia wspólnoty podczas niedawnej konferencji na Wydziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, towarzyszącej otwarciu Collegium Pharmaceuticum. Kiedy pojawiłem się przed uczestnikami konferencji, poczułem się jak muzyk wchodzący na scenę – być może dlatego, że grałem niegdyś na gitarze i pianinie - by oczarować swoim występem słuchaczy. A teraz czas wojny, która wtargnęła w życie osobiste i zawodowe moje i moich rodaków. Jako kierownik Zakładu Chemii Organicznej współpracowałem ściśle z uczelniami w Kijowie i Charkowie, gdzie miałem możliwość prowadzenia badań analitycznych. Obecnie nie jest to możliwe. Znalazłem jednak wsparcie w Polsce – pomoc zaoferowały uczelnie w Poznaniu i Lublinie. To tam przekazuję związki, które syntetyzuję. W Polsce wykonuje się widma, a wyniki przesyłane są do mnie do Lwowa drogą mailową. Ta współpraca pozwala mi nieprzerwanie prowadzić działalność naukowo-badawczą. Po agresji Rosji na Ukrainę nie pracowaliśmy praktycznie tylko przez dwa tygodnie. Szybko zrozumieliśmy, że każdy powinien pracować w swoim mieście, robiąc to, co najlepiej potrafi, aby także w ten sposób walczyć z agresorem.
prof. dr hab. Roman Lesyk
Jak funkcjonują ukraińskie uczelnie medyczne w warunkach wojny, codziennych alarmów przeciwlotniczych i bombardowań obiektów cywilnych?
Część uczelni, które znajdowały się na wschodzie i południu naszego kraju na terenach obecnie okupowanych przez Rosję, została przeniesiona do centralnej i zachodniej Ukrainy. Wiele uczelni działa online. Należy do nich między innymi Narodowy Uniwersytet Farmaceutyczny w Charkowie, uczelnia z tradycjami, założona w 1804 roku. Bardzo lubię charkowian, mam z nimi stały kontakt. Przyjeżdżali do mnie na staże, po naukę. Są ukraińskimi patriotami i kochają swoje miasto. To ludzie, których trudno złamać. Niektórzy dostali granty, wyjechali do Polski, Szwajcarii czy Wielkiej Brytanii. Nie zerwali jednak więzi ze swoją uczelnią i kiedyś z pewnością na nią wrócą. Znam cenioną chemiczkę, prof. Wiktorię Lipson, która na początku wojny wyjechała do Włoch, ale szybko wróciła do Charkowa, gdzie pracuje naukowo. Prof. Walentуn Czebanow z Instytutu Monokryształów, potężnego ośrodka naukowego w Ukrainie, w ogóle nie opuścił Charkowa. Cały czas pracował w piwnicach - w taki sposób wypełniał swoje obowiązki wobec państwa ukraińskiego i ukochanego miasta. Jest tam więcej naukowców, którzy chcą dalej odkrywać i kontynuować swoje badania. Dla mnie tacy ludzie są bohaterami.
Zajęcia w charkowskiej uczelni odbywają się w trybie online?
Tak, studia prowadzone są w trybie online. Dzięki współpracy pomiędzy uczelniami udaje się zapewnić prawidłowy przebieg procesu kształcenia. Na przykład we Lwowie charkowscy studenci zdawali pierwszą część trzyczęściowego egzaminu państwowego, który przeprowadzany jest po trzecim roku studiów.
W cieniu wojny przebiegają też studia na uniwersytecie medycznym we Lwowie.
W Lwowie studenci pierwszego oraz ostatniego roku farmacji i kierunku lekarskiego studiują w trybie stacjonarnym, a pozostali mogą wybrać, czy chcą studiować stacjonarnie, czy online. Dzięki temu nawet w warunkach wojny studia mogą kontynuować studenci, którzy z różnych powodów nie są w stanie przyjechać do Lwowa. Ze względu na bliskość granicy polsko-ukraińskiej studia we Lwowie cieszą się dużą popularnością. Na pierwszym roku farmacji studia rozpoczęło 80 studentów, na kierunek lekarski przyjęto około 500 osób, a na stomatologię ponad 200. Sporo młodych ludzi przyjeżdża do Lwowa ze wschodniej Ukrainy. Chcą coś zmienić w swoim życiu. Decydującym czynnikiem nie są jednak walory architektoniczne miasta, ale poziom nauczania.
Atak Rosji na Ukrainę to sprawdzian dla nas wszystkich. Polscy farmaceuci i studenci wydziałów farmaceutycznych nie pozostali obojętni na tragedię Ukraińców, angażując się w pomoc Ukrainie i uchodźcom szukającym schronienia w naszym kraju. W wielu miastach powstały punkty pomocy farmaceutycznej. Poznańscy studenci uczestniczyli w selekcji oraz uporządkowaniu leków dostarczanych z Niemiec, Francji czy Wielkiej Brytanii, które miały trafić do Ukrainy.
Ukraińscy studenci także włączali się w akcje humanitarne, zbiórki pieniędzy, różne formy wolontariatu. Mój syn Daniło studiuje medycynę oraz farmację (zaocznie). Jego wiedza bardzo się przydaje przy sortowaniu leków. Pomaga razem z kolegami - segregują leki i wyroby medyczne, są aktywni w mediach społecznościowych, włączają się w różne przedsięwzięcia pomocowe. Każdy z nich pracuje na nasze wspólne zwycięstwo.
Czy władzom ukraińskim udaje się zapewnić zaopatrzenie aptek w podstawowe leki, zwłaszcza te, które stosowane są w chorobach przewlekłych?
W pierwszych dniach wojny brak leków był bardzo dotkliwym problemem. Jestem po operacji kardiochirurgicznej, więc sam tego braku doświadczyłem. Trudno było zdobyć na przykład pewne leki na nadciśnienie. Obecnie, dzięki pomocy humanitarnej, sytuacja się ustabilizowała, choć oczywiście występuje deficyt niektórych leków. Co istotne, większość firm farmaceutycznych już pracuje; część została przeniesiona na zachód Ukrainy, tak więc ich produkcja z pewnością poprawi zaopatrzenie aptek w środki lecznicze.
Wojna stała się już tłem naszej codzienności. Powoli oswajamy się z obrazami wojennej rzeczywistości, tragedii i zbrodni dokonywanych przez rosyjskich barbarzyńców. Wojna to czas przyspieszonych zmian społecznych. W Ukrainie panuje już konsensus w dążeniu do odcięcia się od spuścizny rosyjskiej i sowieckiej. Następuje desakralizacja sowieckich mitów historycznych i ideologicznych.
Ta wojna zmieni Ukrainę i Europę. Głównym problemem mojego kraju była polityka sowiecka, jej wpływ na ukraińskie społeczeństwo, spuścizna Pietera Mentena – powinniśmy z tym walczyć. Trzydzieści lat niepodległości wskazuje, że można uporać się z zaszłościami, lecz jest to trudne. Wojna zrobiła to szybko. Rosyjska inwazja i jej brutalny przebieg zjednoczyły ukraińskie społeczeństwo i władze mojego kraju w dążeniu do jego derusyfikacji w wielu sferach. Prorosyjskie partie utraciły niemal cały elektorat. Rosyjskie postacie historyczne i symbole są usuwane z przestrzeni publicznej. Ludzie, którzy myśleli, że można coś zostawić z polityki z okresu ZSRR, zrozumieli, iż jest to niewłaściwe. Zmiany dokonują się także w relacjach między narodami – polskim i ukraińskim. To, czego doświadczamy od roku, naprawdę pokazuje, że razem walczymy z agresorem. Jestem wdzięczny za wsparcie udzielane przez Polskę. W moich artykułach zawsze na końcu składam podziękowanie dla wojska ukraińskiego i za możliwość współpracy z Polską w tym trudnym czasie.
Urodził się Pan w Starym Samborze, ale mieszka i pracuje we Lwowie. Jak wojna zmieniła codzienne życie mieszkańców miasta nad Pełtwią?
Organizacja życia w mieście została dostosowane do warunków wojennych. Mamy godziny policyjne, alarmy przeciwlotnicze, działają schrony. Są ofiary rosyjskich ataków rakietowych. Ale przedsiębiorstwa pracują. Każdy powinien pracować, aby ocalić Ukrainę. Napływ uchodźców ze wschodu nie zmienił ducha Lwowa, w którego obliczu w fascynującej formie odzwierciedla się całe bogactwo różnych wartości kulturowych. Uchodźcy z Donbasu chcą przyjąć naszą kulturę, język, uczą się historii Lwowa i zapewne część z nich zamieszka tu na stałe. Mają szansę wzbogacić tkankę kulturową miasta.
Do miasta przylgnęła nazwa „tygiel narodów”, a przecież i wyznań religijnych, bo Lwów to miasto trzech katedr. Polacy na trwale zapisali się w historii Lwowa. Kilka lat temu na posiedzeniu Oddziału Poznańskiego Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego wygłosił Pan wykład „Udział i rola Polaków w ponad 230-letniej historii uniwersyteckiego szkolnictwa farmaceutycznego we Lwowie”.
Polscy naukowcy działający we Lwowie wnieśli istotny wkład w rozwój nauk farmaceutycznych. Dotyczy to zarówno dydaktyki, jak i badań naukowych. Prof. Bronisław Radziszewski (1838-1914), rektor Uniwersytetu Lwowskiego, był wybitnym chemikiem, autorem ponad dwustu prac z dziedziny chemii organicznej, zwłaszcza związków aromatycznych. Stworzył we Lwowie pierwszą nowoczesną pracownię chemiczną. Odkryta przez niego synteza nitryli, klasyczna reakcja chemii organicznej, polegająca na otrzymywania amidów w wyniku działania wody utlenionej na nitryle w środowisku alkalicznym, została nazwana jego nazwiskiem, tak samo jak synteza imidazoli, znana jako reakcja Debusa-Radziszewskiego. Był również twórcą podstaw teorii chemoluminescencji, zajmował się badaniem krajowych źródeł mineralnych dla celów leczniczych, a w 1877 roku przedstawił hipotezę o pochodzeniu ropy naftowej z fauny oraz flory morskiej. Radziszewski jest uważany za twórcę pierwszej polskiej szkoły chemicznej. Był polskim patriotą, brał udział w powstaniu styczniowym. Wybitnym naukowcem był też Bogusław Bobrański (1904-1991), kierownik Zakładu Chemii Organicznej i Farmaceutycznej na Oddziale Farmacji Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, a więc mój poprzednik na tym stanowisku. Prowadził szerokie badania nad związkami organicznymi, szczególnie nad lekami psychotropowymi. Prof. Bobrański zsyntetyzował związek barbiturowy proksybarbal. Po pozytywnych próbach klinicznych znalazł on zastosowanie w lecznictwie polskim pod nazwą handlową leku Ipronal, który zrewolucjonizował rynek farmaceutyczny. Z jego podręcznika „Chemia organiczna” uczyło się wiele pokoleń polskich farmaceutów. Po II wojnie światowej Bogusław Bobrański zamieszkał we Wrocławiu. W 1950 roku został dziekanem Wydziału Farmaceutycznego Akademii Medycznej, a następnie przez dwie kadencje był rektorem tej uczelni. Od 2018 roku jest patronem ulicy na wrocławskim Gaju.
O kim jeszcze w szczególności należy pamiętać?
Wybitnym polskim naukowcem związanym ze Lwowem był Jakub Parnas (1884-1949) - pionier polskiej biochemii, twórca lwowskiej szkoły biochemicznej, kierownik Katedry Chemii Fizjologicznej na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Wraz ze swoimi uczniami zajmował się przede wszystkim metabolizmem mięśni, odkrył między innymi fosforolizę glikogenu. Przy współpracy z Instytutem Nielsa Bohra w Kopenhadze zastosował metody izotopowe w biochemii. Nazwisko Parnasa uwieczniono w nazwie schematu EMP (schemat Embdena - Meyerhofa - Parnasa), opisującego ciąg przemian związków fosforowych w mięśniach od fosforolizy glikogenu do wytworzenia kwasu mlekowego. Zmarł w moskiewskim więzieniu na Łubiance. Za swoje osiągnięcia mógłby dostać Nagrodę Nobla. Niestety, z niezrozumiałych względów wplątał się w politykę, wspierając swoimi działaniami państwo sowieckie. We Lwowie pracował też wybitny chemik August Freund (1835-1892), współpracownik prof. Leopolda von Pebala, który w pewnym okresie związany był ze Lwowem. Freund zajmował się chemią organiczną. Opracował metodę otrzymywania cyklopropanu, substancji stosowanej w znieczuleniu ogólnym. Autor jednego z pierwszych podręczników chemii - „Zarysu chemii do użytku szkół gimnazyalnych”, który ukazał się w 1883 roku.
Od wielu lat współpracuje Pan z polskimi uczelniami, między innymi z Wydziałem Farmaceutycznym Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. W czasach toczącej się w Ukrainie wojny ta współpraca jest jeszcze bardziej potrzebna.
Współpraca pomiędzy wydziałami farmaceutycznymi Lwowa i Poznania. zapoczątkowana ona została w roku 2001 podczas odbywającego się w Poznaniu zjazdu naukowego Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego i już w roku 2003 zaowocowała pierwszymi wspólnymi publikacjami. Kiedy pełniłem funkcję dziekana lwowskiego Wydziału Farmaceutycznego, wspierałem wspólne projekty edukacyjne i naukowe, między innymi wymianę grup studenckich, pobyty stażystów, konferencje nazywane „Colloqium Pharmaceuticum”. Współpraca z poznańską Katedrą Chemii Organicznej Wydziału Farmaceutycznego zaowocowała wspólnymi pracami naukowymi. Z prof. dr. hab. Andrzejem Gzellą napisaliśmy około 60 artykułów badawczych, które ukazały się w renomowanych czasopismach naukowych. W Uniwersytecie Medycznym w Białymstoku współpracuję z zespołem Anny i Krzysztofa Bielawskich. Jestem współkierownikiem trzech doktoratów w Białymstoku i trzech w Poznaniu. W czasach trwającej wojny moja współpraca z polskimi uczelniami jeszcze bardziej się pogłębiła.
Wojna w Ukrainie to najpoważniejsza po II wojnie światowej lekcja dla Europy. Przed rokiem w wywiadzie wyraził Pan nadzieję, że skoro świat opowiedział się po stronie Ukrainy, to ta wojna szybko się skończy…
Myśleliśmy, że wojna szybko się skończy, wszyscy tak myśleli. Wierzę jednak, że wszystko będzie dobrze. Ukraińcy są wspierani przez Polaków, Anglików, Amerykanów i przez inne kraje. Czujemy to wsparcie, aczkolwiek chcielibyśmy, aby było więcej broni. Całemu światu pokazaliśmy, że umiemy bronić naszej niepodległości i demokracji. I o to walczy Ukraina. Walczy o suwerenność i wolne słowo, o prawo do odrębności, czy wręcz do istnienia. Chce być państwem, które będzie Europie potrzebne. Rosja jest chora i musimy pomyśleć, jak można ją zmienić. Ale na razie jest to wróg, z którym trzeba walczyć. Konflikt nie może zostać znowu zamrożony. Ukraina musi zwyciężyć!
Dr Stefan Piechocki, prof. dr hab. Roman Lesyk i Eugeniusz Jarosik
W tej rozmowie Pan Profesor pokazał nam mało znany front walki narodu ukraińskiego o niepodległość. W mediach codziennie śledzimy sytuację wojsk na froncie, z bólem przyjmujemy informacje o kolejnych zbrodniach, które dotykają naród ukraiński. Codziennie jesteśmy świadkami dyplomatycznej ofensywy w Europie i na świecie na rzecz pomocy militarnej i humanitarnej dla Ukrainy. Ale walka o niepodległość i przyszłość Ukrainy to także nieprzerwana działalność naukowa i dydaktyczna uniwersytetów. I w tej walce poczucie wspólnoty środowisk naukowych i studenckich wolnego świata będzie miało znaczący wpływ na kształt wolnej, niepodległej Ukrainy.
Rozmawiali EUGENIUSZ JAROSIK i dr n. farm. STEFAN PIECHOCKI
„Farmacja Wielkopolska”
Współpraca: ANNA JAROSIK
ROMAN LESYK uzyskał stopień doktora nauk w 1996 r. oraz habilitację w 2005 r. w dziedzinie chemii medycznej, specjalizując się w chemii pochodnych 4-tiazolidynonu. W latach 2004-2014 pełnił funkcję dziekana Wydziału Farmaceutycznego Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu Medycznego im. Daniela Halickiego, a od 2015 r. jest kierownikiem Katedry Chemii Farmaceutycznej, Organicznej i Bioorganicznej. W 2019 r. otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Głównym kierunkiem działalności naukowej prof. Romana Lesyka jest synteza nowych heterocyklicznych związków o działaniu przeciwnowotworowym, przeciwzapalnym, przeciwpadaczkowym, przeciwdrobnoustrojowym i antywirusowym z zastosowaniem metod racjonalnego modelowania biomolekularnego, chemometrii, dokowania cząsteczkowego, analizy QSAR i QSPR oraz skriningu wirtualnego. Związki te to przede wszystkim pochodne 4-tiazolidynonów, tiopirano[2,3-d]tiazoli i tiazolo[4,5-b]pirydyn. W jego zespole zsyntezowano ponad 7000 tego typu nowych substancji, z czego około 2500 zostało kompleksowo przebadanych pod kątem wyżej wymienionych aktywności. Spośród tych ostatnich niemal 300 zostało skierowanych do pełnopanelowych badań biologicznych, a kilka z nich weszło do cyklu systematycznych, wielogatunkowych badań in vivo.
Artykuł opublikowany został w numerze 22 "Farmacji Wielkopolskiej"
Link do numeru: https://www.woia.pl/dat/farmacja/18/