OKIEM PRAKTYKA RECEPTURY
dr n. med. BEATA SKIBSKA
PIELĘGNACJA CIAŁA OSÓB LEŻĄCYCH
Pielęgnacja skóry chorego leżącego stanowi bardzo ważny element opieki nad unieruchomionym pacjentem.
Skóra narażona na niedotlenienie i długotrwały ucisk staje się podatna na odparzenia, powstawanie odleżyn i związane z nimi infekcje bakteryjne oraz grzybicze. W miejscach ucisku występują zaburzenia ukrwienia, powstają trudno gojące się rany, które ulegają zakażeniu i mogą prowadzić do posocznicy lub przetoki. W konsekwencji rozwijające się zakażenie może obejmować cały organizm i zagrażać bezpośrednio życiu pacjenta.
Pielęgnacja skóry osoby leżącej powinna w pierwszej kolejności uwzględniać działania profilaktyczne, które obejmują między innymi częste zmiany pozycji. Ponadto można również stosować specjalistyczne opatrunki odciążające lub sprzęt ortopedyczny w postaci materacy przeciwodleżynowych. Kiedy jednak powstanie odleżyna, przed podjęciem właściwego leczenia należy ocenić ogólny stan chorego i rokowanie.
Dobór środków leczniczych zależy od stopnia zaawansowania zmian na skórze. Istnieją różne skale, które klasyfikują odleżyny. Jedną z nich jest pięciostopniowa skala według Torrance’a. W dwóch pierwszych stopniach skóra pozostaje nieuszkodzona, widoczne jest zaczerwienienie, a chory często odczuwa ból. Odleżyny I i II stopnia zazwyczaj kwalifikują się do leczenia zachowawczego, opierającego się na pielęgnowaniu skóry w taki sposób, aby nie doszło do powstawania ran. W kolejnych stopniach skali dochodzi do strukturalnych uszkodzeń skóry, które często wymagają leczenia chirurgicznego.
W leczeniu odleżyn ważna jest również ocena bakteriologiczna zakażenia rany. Uważa się, że większość trudno gojących się ran, w tym odleżyn, zawiera drobnoustroje w formie biofilmowej. Biofilm jest złożoną grupą różnych gatunków bakterii i grzybów (drobnoustrojów), które są odporne na działanie antyseptyków czy antybiotyków, co może powodować trwałą infekcję rany. Leczenie biofilmu jest bardzo trudne, ale opracowano strategię higieny rany w połączeniu z procedurą TIMERS (postępowanie miejscowe, opracowane przez Europejskie Towarzystwo Leczenia Ran; Tissue debridement – opracowanie rany, Infection and inflammation control – kontrola infekcji i zapalenia, Moisture balance – równowaga wilgotności rany, Edges, epidermization stimulation – brzegi rany i stymulacja naskórkowania, Repair and regeneration – naprawa i regeneracja, Social and individual-related factors – czynniki społeczne i indywidualne predyktory), co zmniejsza ryzyko rozwoju infekcji.
Jeśli rana jest zakażona, należy zastosować środki miejscowo odkażające, na przykład: wodne roztwory jodu, wodne roztwory oksydantów czy dichlorowodorek octenidyny. Odleżynę oczyszcza się z tkanek martwiczych i stosuje specjalistyczne opatrunki, na przykład z jonami srebra. W przypadku rany niezakażonej stosuje się środki do przemywania lub płukania ran, takie jak: 0,9% roztwór NaCl, jałowa Aqua lub inny płyn izotoniczny, na przykład roztwór Ringera czy PHMB (chlorowodorek poliheksametylenu biguanidyny). Na oczyszczoną ranę można zastosować opatrunek, którego zadaniem jest utrzymanie odpowiedniej wilgotności w ranie. Funkcję tę spełniają między innymi opatrunki hydrokoloidowe. Hydrokoloidy wchodzą w reakcję z wysiękiem z rany, obniżając pH i stymulując aktywność makrofagów, co może powstrzymać rozwój infekcji.
W leczeniu zachowawczym właściwa pielęgnacja ran stanowi bardzo istotny czynnik zatrzymania rozwoju zakażenia rany. Poprawę integralności skóry uzyskuje się przez nawilżanie, zmiękczanie i ochronę skóry za pomocą preparatów pielęgnacyjnych.
Dużą rolę w pielęgnacji skóry narażonej na odleżyny odgrywają leki recepturowe, które mogą być dobrane indywidualnie dla chorego w zależności od stopnia kwalifikacji odleżyny.
Miejsca szczególnie narażone na długotrwały ucisk należy natłuszczać i chronić przed nadmierną utratą wody. Zapobiega to wysuszeniu skóry oraz złuszczaniu naskórka. Można zastosować wtedy maści złożone, zawierające w swoim składzie lanolinę (Lanolinum), oleje roślinne, na przykład olej kakaowy (Oleum Cacao) lub maść cholesterolową (Unguentum Cholesterolum).
W przypadku maści na odleżyny ważna jest również jej konsystencja. Maść powinna się łatwo rozsmarowywać, aby uniknąć podrażnienia skóry. Podłoża maściowe spełniające to kryterium to wazelina biała (Vaselinum album), wazelina żółta (Vaselinum flavum) czy euceryna (Eucerinum). Aplikacja preparatów pielęgnacyjnych powinna być delikatna ze względu na podrażnioną lub uszkodzoną skórę. Należy unikać mocnego nacisku, ugniatania, rolowania i ściskania skóry. Technika masażu w celu poprawy miejscowego krążenia według najnowszych badań nie sprawdza się, ponieważ wykazano, że energiczny masaż u osób długotrwale unieruchomionych może powodować uszkodzenie tkanek i naczyń krwionośnych oraz nasilać miejscowy stan zapalny. Wszystkie preparaty stosuje się na oczyszczoną i osuszoną skórę.
W celu uzyskania efektu nawilżającego dodaje się do podłoża maściowego substancje posiadające zdolność pochłaniania wody i utrzymywania jej w strukturach skóry. Należy do nich między innymi mocznik (Urea), który oprócz działania nawilżającego regeneruje naskórek, przyspieszając podziały komórek w warstwie ziarnistej.
Na odleżyny stosuje się również substancje ściągające i przeciwzapalne, na przykład azotan bizmutu (Bismuthum subnitricum), który posiada dodatkowo słabe właściwości przeciwbakteryjne.
Podobne, ale silniejsze działanie wykazuje azotan srebra (Argentum nitricum), dający dobre efekty w leczeniu owrzodzeń oraz trudno gojących się ran. Związki srebra, w zależności od stężenia, mogą indukować śmierć komórki bakteryjnej, niszcząc jej ścianę komórkową lub destabilizując błonę komórkową.
Aby zapobiec rozwojowi infekcji w ranach odleżynowych, można zastosować antybiotyki o działaniu miejscowym, na przykład siarczan neomycyny (Neomycinum sulfuricum) czy detreomycynę (Detreomycinum, Chloramphenicolum). Stosuje się je w przypadku bakterii opornych na leczenie innymi antybiotykami, a maści z ich składem wykonuje się w warunkach aseptycznych. Jeśli rana odleżynowa nie jest zainfekowana, w celu zmniejszenia stanu zapalnego można zastosować hydrokortyzon (Hydrocortisonum). Związek ten należy do glikokortykosteroidów, a podany miejscowo na skórę działa silnie przeciwzapalnie, przeciwświądowo i obkurcza naczynia krwionośne.
Składnikiem maści na odleżyny jest często benzokaina (Benzocainum, Anaesthesinum), która wykazuje działanie miejscowo znieczulające. Związek ten wiąże się z kanałami sodowymi i odwracalnie stabilizuje błonę neuronalną, prowadząc do jej depolaryzacji i zablokowania przewodzenia impulsów nerwowych. Pacjent nie odczuwa wówczas bólu, a leczenie odleżyny przebiega bez dodatkowego cierpienia.
W skład maści na odleżyny mogą wchodzić również inne związki czynne, ale ich właściwy dobór zależy od stopnia zaawansowania odleżyny. O wyborze składników oraz ich użytych ilości decyduje lekarz oceniający stan pacjenta.
Odpowiednie leczenie oraz przestrzeganie zasad dotyczących pielęgnacji skóry pacjenta leżącego, połączone z właściwym odżywianiem i nawadnianiem organizmu, może znacznie zredukować ryzyko rozwoju odleżyn.
LITERATURA:
- Farmakopea Polska XII. Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Warszawa 2020.
- Sopata M., Głowacka A, Tomaszewska E. Odleżyny – profilaktyka i nowoczesne metody leczenia zachowawczego. Zakażenia 2008, 8(5), 82, 44-90.
- Szewczyk M.T., Cwajda-Białasik J., Mościcka P. i in. Leczenie odleżyn – zalecenia Polskiego Towarzystwa Leczenia Ran. Część II. Leczenie Ran 2020, 17(4), 151-184.
- Gefen A., Brienza D.M., Cuddigan J., Haesler E., Kottner J. Our contemporary understanding of the aetiology of pressure ulcers/pressure injuries. Int Wound J 2022, 19 (3), 692-704.
- Kasperek-Nowakiewicz R. Powszechne i nowoczesne podłoża maściowe stosowane w recepturze, „Aptekarz Polski” 2020, 15/05/2020.
- Gajewska M., Wolniak L., Lisowska A. i in. Ocena porównawcza fizycznych właściwości farmakopealnych złożonych podłoży maściowych. Farm Pol 2015, 71(7), 405-409.
- Ośródka I., Wpływ podłoża na mechanizm działania maści. „Aptekarz Polski” 2022, 23/08/2022.
dr n. med. BEATA SKIBSKA
Kierownik apteki ogólnodostępnej, a od 2008 r. również adiunkt w Katedrze Farmacji Stosowanej w Zakładzie Farmacji Aptecznej Uniwersytetu Medycznego w Łodzi. Posiada specjalizację z farmacji aptecznej. Współpracuje z różnymi firmami w zakresie badan aplikacyjnych oraz jako szkoleniowiec.
Artykuł opublikowany został w numerze 20-21 "Farmacji Wielkopolskiej"
Link do numeru: https://www.woia.pl/dat/farmacja/17/