ROZMOWA FARMACJI WIELKOPOLSKIEJ
COLLEGIUM NA MIARĘ XXI WIEKU
„Jestem przekonana, że nasi absolwenci po sześciomiesięcznej praktyce zawodowej są przygotowani do prowadzenia opieki farmaceutycznej, ale muszą się stale dokształcać, przede wszystkim w ramach specjalizacji” – mówi prof. dr hab. ANNA JELIŃSKA, dziekan Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, w rozmowie z dr ALINĄ GÓRECKĄ I EUGENIUSZEM JAROSIKIEM.
„FARMACJA WIELKOPOLSKA”: Po latach marzeń, planowania i solidnej pracy nad niezwykle złożonym projektem inwestycyjnym oddany został do użytku pierwszy z budynków kompleksu Collegium Pharmaceuticum oraz Centrum Innowacyjnej Technologii Farmaceutycznej. Powstał obiekt na miarę XXI wieku. Jakie były etapy pracy nad tym przedsięwzięciem? Kiedy pojawiła się idea poznańskiego Collegium Pharmaceuticum?
ANNA JELIŃSKA: Brak wystarczającej bazy lokalowej to problem, z którym borykał się Wydział Farmaceutyczny w Poznaniu od początku swego istnienia. Już bowiem w 1947 roku ówczesna Rada Wydziału postulowała budowę Collegium Pharmaceuticum. W tym celu podjęto uchwałę o wystąpieniu do Centralnego Urzędu Planowania w Warszawie z postulatem włączenia do planu sześcioletniego budowy nowego gmachu dla potrzeb wydziału. Kolejne próby podejmowano w 1949 roku oraz w 1950 roku, po włączeniu Wydziału Farmaceutycznego do utworzonej w tym samym roku Akademii Medycznej. W tym celu podejmowane były działania zmierzające do pozyskania gruntów pod budowę. W kolejnych latach, głównie w czasie kampanii wyborczych na rektora, koncepcja budowy Collegium Pharmaceuticum wracała, na przykład w 1969 roku z okazji rocznicy 50-lecia kształcenia medycznego czy w 1974 roku, ale nigdy nie została ona rozpoczęta. Przełomem okazał się rok 2016, kiedy prof. Andrzej Tykarski jako kandydat na rektora w swoim programie wyborczym za jedną ze spraw priorytetowych uznał budowę gmachu Collegium Pharmaceuticum. Pewnym problemem, z którym musiały zmierzyć się władze Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu (UMP) było pozyskanie środków finansowych na budowę, gdyż niemożliwe było uzyskanie tak dużej dotacji inwestycyjnej w ramach środków budżetowych. Z funduszy unijnych w ramach projektów B+R została sfinansowana budowa Centrum Innowacyjnej Technologii Farmaceutycznej, natomiast na część dydaktyczną udało się uzyskać finansowanie w ramach kredytu zaciągniętego w Europejskim Banku Inwestycyjnym. Środki na ukończenie inwestycji z uwagi na znaczący wzrost cen materiałów i wykonania pochodzą z funduszy UMP. Mam nadzieję przyszłoroczne święta Bożego Narodzenia będziemy mogli już spędzić w nowej lokalizacji.
Prof. dr hab. Anna Jelińska
Ten rozległy projekt wymagał współpracy różnych ośrodków decyzyjnych, instytucji i przedstawicieli firm - władz Wydziału Farmaceutycznego i Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, specjalnie powołanych zespołów, architektów, wykonawców. Jakie były najważniejsze wyzwania i problemy, z którymi trzeba było się zmierzyć?
Najważniejszy problem przez lata poległ na tym, że kilkukrotnie rozpoczynano dyskusję o potrzebie budowy, ale dopiero JM Rektor prof. Andrzej Tykarski wcielił zamierzenia w czyn. Problemem, który się pojawił na początku, to były oczywiście pieniądze na budowę. Samo wyłonienie wykonawcy projektu oraz firmy budującej i wyposażającej budynek przebiegało zgodnie z obowiązującymi na uczelni procedurami. W zakresie projektu architektonicznego przetarg wygrała firma Rysy, która po zapoznaniu się z potrzebami i wymaganiami opracowała projekt dwóch budynków Collegium Pharmaceuticum i Centrum Innowacyjnej Technologii Farmaceutycznej. Jeżeli chodzi o wykonanie pierwszego budynku Collegium Pharmaceuticum oraz CITF, przetarg wygrała firma Alstal.
Czy realizowany projekt pracowni architektonicznej RYSY odzwierciedla oczekiwania pracowników poznańskiego Wydziału Farmaceutycznego?
W zdecydowanej większości tak, chociaż zgłaszane są pewne sprawy i problemy, których możemy uniknąć przy budowie drugiego budynku dydaktycznego. Do określenia potrzeb poszczególnych jednostek naszego wydziału rektor UMP powołał zespół pod kierunkiem prof. dr. hab. Franciszka Główki. Czteroosobowy zespół stworzył mapę potrzeb i oczekiwań różnych jednostek Wydziału Farmaceutycznego, przedstawił je projektantom, a także uczestniczył w przydziale lokalizacji. W pierwszej kolejności do nowego obiektu przeniosły się te jednostki, które były posadowione w budynkach przeznaczonych do sprzedaży, aby z pozyskanych w ten sposób pieniędzy można było sfinansować dalsze potrzeby Wydziału Farmaceutycznego.
Od kilka lat redakcja „Farmacji Wielkopolskiej” przeprowadza ankietę wśród absolwentów farmacji, pytając między innymi o motywy wyboru studiów farmaceutycznych oraz nadzieje i oczekiwania związane z wykonywaniem zawodu farmaceuty. Czy mogłaby Pani Dziekan nakreślić obraz studentów farmacji Anno Domini 2022? Jak ten obraz zmieniał się w na przestrzeni ostatnich kilku dekad?
Studenci kierunku farmacja mają coraz bardziej sprecyzowane oczekiwania w zakresie tego, co chcieliby w przyszłości robić. Bardzo chętnie podejmują się pracy w kołach naukowych, korzystają z oferty staży dla studentów w różnych firmach farmaceutycznych, co pomaga im obrać właściwą drogę kariery zawodowej. To co jest korzystne, to fakt, że są także zainteresowani pracą w aptekach szpitalnych oraz badaniami klinicznymi. Duże nadzieje wiążą z pracą farmaceuty klinicznego na oddziałach szpitalnych, chociaż tutaj obserwujemy bardzo niewielki postęp. W ostatnich kilku latach uczelnia oferowała studentom farmacji możliwość czterdziestopięciodniowych płatnych staży u różnych pracodawców. Wynagrodzenie otrzymywał również opiekun stażysty, więc studenci nie mieli problemu, aby znaleźć miejsce odbywania stażu. Studenci decydowali się na pracę w różnych firmach farmaceutycznych, w badaniach klinicznych, aptekach szpitalnych i ogólnodostępnych. Co najbardziej nas cieszyło, to fakt, że część stażystów otrzymywała od pracodawcy propozycję pracy. Wystarczy wspomnieć, że w MSD w Warszawie pracuje kilku naszych absolwentów, którzy otrzymali propozycję pracy po zakończeniu stażu w ramach projektu Narodowego Centrum Badań i Rozwoju „Studiujesz? Pracuj!”, a potem projektu „Kształcenie, kompetencje, komunikacja i konkurencyjność - cztery filary rozwoju Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu”.
Jak Pani Dziekan ocenia obecnie realizowany program studiów farmaceutycznych? Czy odpowiada on na oczekiwania i aspiracje młodzieży, a także na potrzeby rynku pracy i ochrony zdrowia?
Farmacja jest kierunkiem studiów regulowanych, tzn. określone są standardy nauczania, z których wszystkie muszą zostać zrealizowane. Ograniczeniem dla tworzenia autorskich programów studiów jest także fakt przypisania ilości punktów ECTS i godzin zajęć do poszczególnych grup przedmiotów. Zmiany, które są dokonywane w tym zakresie, może nie są doskonałe, ale zmierzają w dobrym kierunku. Ostatnia zmiana standardów została przeprowadzona w 2019 roku i spowodowała znaczne uszczuplenie liczby godzin z przedmiotów chemicznych – tzn. chemii ogólnej i nieorganicznej, chemii analitycznej, organicznej i fizycznej. Pozwoliło to nam wprowadzić nowe przedmioty oraz zwiększyć liczbę godzin z przedmiotów zawodowych. Z nowych przedmiotów wprowadzonych do kształcenia są: biostatystyka w farmacji, molekularne podstawy leczenia nowotworów, projektowanie leków, technologia leku biotechnologicznego, farmacja przemysłowa, przestępczość farmaceutyczna, farmacja kliniczna, badania kliniczne i praktyczna farmakoterapia specjalistyczna, współpraca w interdyscyplinarnym zespole medycznym, farmacja szpitalna, wyroby medyczne. Zwiększyliśmy także liczbę godzin z przedmiotów farmakokinetyka z terapią monitorowaną, farmakoekonomika i opieka farmaceutyczna. Taki program studiów jest realizowany obecnie przez studentów IV roku oraz roczników niższych. W bieżącym roku podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowie Maciej Miłkowski powołał nowy zespół do wypracowania zmian w standardach nauczania, które mają być bardziej nastawione na pacjenta i jego potrzeby, ale mają także uwzględniać nowe kompetencje, które zostały przypisane do farmaceuty. Najbardziej brakuje mi możliwości odbywania części zajęć w aptece szkoleniowej, gdzie byłby realny pacjent z realnymi problemami, ale są to wyzwania na przyszłość.
Nowoczesny program studiów musi być strukturą dynamiczną, stale dostosowywaną do potrzeb zmieniającego świata.
W kształceniu od 2019 roku obserwujemy wyraźne zwiększenie liczby godzin zajęć, które są niezbędne do prowadzenia opieki farmaceutycznej, ale zwracamy także uwagę na przedmiot przestępczość farmaceutyczna, obejmujący 15 godzin zajęć dydaktycznych, który będzie prowadził między innymi komisarz Piotr Woźniak, odpowiedzialny w Centralnym Biurze Śledczym Policji za przestępczość farmaceutyczną. Przedmiot praktyczna farmakoterapia specjalistyczna będzie prowadzony przez doświadczonego lekarza. Wszystkie te działania nakierowane są na lepsze przygotowanie naszych absolwentów do zmieniającego się rynku pracy. Pragnę również zwrócić uwagę na wprowadzenie nowych przedmiotów, takich jak projektowanie leków czy farmacja przemysłowa, które mają, zapewne w niewielkim stopniu, nakierować studentów na zagadnienia związane z pracą w przemyśle farmaceutycznym. Chociaż w tym zakresie kształcimy także w ramach kierunku inżynieria farmaceutyczna, gdzie nasz autorski program nie był ograniczany standardami. Studia drugiego stopnia prowadzimy wspólnie z Politechniką Poznańską, jednak to UMP jest w tym przypadku liderem. Jeżeli chodzi o studia pierwszego stopnia, liderem jest politechnika, my natomiast uczestniczymy częściowo w kształceniu. Tak więc poznański Wydział Farmaceutyczny realizuje program nowoczesny, odpowiadający oczekiwaniom studentów i umożliwiający im świadome wybranie ścieżki zawodowej po zakończeniu studiów. Należy podkreślić, że nasi absolwenci nie mają problemu z zatrudnieniem. Są poszukiwani zwłaszcza w terenie.
Ustawa o zawodzie farmaceuty zdefiniowała szczegółowo zakres aktywności, które uważa się za wykonywanie zawodu farmaceuty. Czy ten kształt ustawy, nad którą pracowali także akademicy, jest podstawą do zmian podstawy programowej studiów farmaceutycznych?
Tak, kształcenie musi nadążać za wprowadzanymi zmianami. Jak już wspomniałam, został powołany specjalny zespół, w skład którego weszli przedstawiciele samorządu aptekarskiego, wydziałów farmaceutycznych czy towarzystw naukowych. Jego zadaniem będzie dostosowanie programu kształcenia do obowiązującej ustawy o zawodzie farmaceuty oraz kompetencji przypisanych do zawodu.
Przepisy zawarte w ustawie o zawodzie farmaceuty rozszerzają zakres aktywności zawodowej o świadczenie zdrowotne, jakim jest opieka farmaceutyczna. Czy zdaniem Pani Profesor wymaga to dalszego „umedycznienia” programu studiów farmaceutycznych?
To zależy, co rozumie się pod pojęciem „umedycznienie”. Studenci w ramach przedmiotu opieka farmaceutyczna oraz farmacja praktyczna w aptece nabywają kompetencji do prowadzenia opieki farmaceutycznej. Należy jednak bezwzględnie podkreślić, że do prowadzenia opieki farmaceutycznej przygotowują również inne przedmioty, począwszy od chemii leków, a skończywszy na farmakologii, bromatologii czy lekach pochodzenia naturalnego. Opieka farmaceutyczna jest realizowana w końcowym etapie studiów. Student ma korzystać z wiedzy, którą już nabył. Jestem przekonana, że nasi absolwenci po sześciomiesięcznej praktyce zawodowej są przygotowani do prowadzenia opieki farmaceutycznej, ale muszą się stale dokształcać, przede wszystkim w ramach specjalizacji. Kształcenie się przez całe życie zawodowe jest wpisane w misję zawodu zaufania publicznego, a takim zawodem jest aptekarz czy farmaceuta.
Opieka nad pacjentem w nowoczesnym systemie ochrony zdrowia jest zadaniem zespołu mulitidyscyplinarnego zawodów medycznych. Czy w trakcie studiów farmaceutycznych są prowadzone zajęcia wspólne dla studentów farmacji, pielęgniarstwa i wydziału lekarskiego?
Prowadzone są tzw. fakultety międzywydziałowe oraz w programie studiów od 2019 roku na piątym roku mamy nowy przedmiot - współpraca w interdyscyplinarnym zespole medycznym. Myślę, że ta forma kształcenia będzie rozwijana. Problemem może okazać się bardzo duża liczba studentów przyjmowanych na kierunek lekarski oraz ograniczenia lokalowe.
Wydział Farmaceutyczny jest jednostką akredytowaną, która prowadzi także programy specjalizacyjne. W jakich dziedzinach można specjalizować się na Wydziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego? Czy jest zainteresowanie wśród farmaceutów specjalizacjami?
Wydział Farmaceutyczny prowadzi nabór na specjalizacje z zakresu farmacji klinicznej, farmacji szpitalnej i farmacji aptecznej. I o ile mamy dużo chętnych na specjalizację z farmacji klinicznej i szpitalnej, obserwujemy zupełny bark zainteresowania specjalizacją z farmacji aptecznej. Moim zdaniem jest to wynikiem braku możliwości awansu zawodowego i gratyfikacji finansowej w aptekach ogólnodostępnych. Farmaceuci korzystają z różnych kursów podyplomowych, niechętnie podejmują się trudu specjalizacji. Poza tym wszelkie koszty z tym związane ponosi sam zainteresowany. Podczas ostatniej wizyty dziekanów wydziałów farmaceutycznych w Ministerstwie Zdrowia podnosiliśmy ten temat i uzyskaliśmy zapewnienie, że jeżeli pojawi się jakiś program, który będzie umożliwiał dofinansowanie specjalizacji, ministerstwo będzie wspomagało osoby specjalizujące się.
Ustawa o zawodzie farmaceuty mówi o nowej formie kształcenia podyplomowego, a mianowicie o kursach kwalifikacyjnych. Przykładem były kursy uprawniające do kwalifikacji i wykonania szczepień w aptekach. Czy poznański Wydział Farmaceutyczny przygotowuje się do prowadzenia takich kursów?
Pracownicy Wydziału Farmaceutycznego oczekują na regulacje prawne, które pozwolą na rozpoczęcie kształcenia z tego zakresu. Niemniej jednak już obecnie w ramach przedmiotu farmacja praktyczna w aptece nasi studenci odbywają dwie godziny zajęć w Centrum Symulacji Medycznej, gdzie mają możliwość pracy na fantomach, gdzie poznają regulacje prawne dotyczące szczepień. Oczywiście nie uprawnia to ich do wykonywania szczepień, gdyż jest to realizowane w ramach szkolenia przeddyplomowego, ale z zagadnieniem szczepień są zaznajomieni.
Polska Komisja Akredytacyjna w trosce o jakość kształcenia w uczelniach publicznych i niepublicznych funkcjonujących w naszym systemie szkolnictwa wyższego systematycznie dokonuje ocen programowych i instytucjonalnych. Jak komisja oceniła poznański Wydział Farmaceutyczny?
W 2020 roku gościliśmy Polską Komisję Akredytacyjną na kierunku farmacja. Sama wizytacja prowadzona była zdalnie i przebiegła w bardzo dobrej atmosferze. Dużym atutem przy kolejnej wizytacji jest nowy budynek i polepszenie warunków kształcenia. Ostatnią wizytację instytucjonalną mieliśmy w 2013 roku. Także w tym przypadku nie mieliśmy poważnych zastrzeżeń.
Wydział Farmaceutyczny poddawany jest też ocenie Komisji Ewaluacji Nauki w ramach przeprowadzanego procesu parametryzacji i kategoryzacji. Czy mogłaby Pani Dziekan przedstawić wynik ostatniej oceny parametrycznej poznańskiego wydziału?
W wyniku przeprowadzonej ewaluacji jednostek naukowych nasz Wydział Farmaceutyczny, zaliczony do dyscypliny nauki farmaceutyczne, uzyskał kategorię naukową A. W dyscyplinie nauki farmaceutyczne oceniano 14 jednostek naukowych, jedna uzyskała najwyższą kategorię A+, cztery kategorię A, osiem kategorię B+ i jedna kategorię C. Uważam, że jest to duży sukces wszystkich, którzy swoją pracą i olbrzymim zaangażowaniem przyczynili się do tego. Bo chociaż w poprzedniej ewaluacji także mieliśmy kategorię A, to jednak tym razem dużo jednostek zostało ocenionych niżej, stąd nasza wielka radość.
Agresja Rosji na Ukrainę to sprawdzian dla nas wszystkich. Polscy farmaceuci i studenci wydziałów farmaceutycznych nie pozostali obojętni na tragedię narodu ukraińskiego. Jak w warunkach nadzwyczajnych przebiega współpraca poznańskiego Wydziału Farmaceutycznego z ukraińskimi uczelniami medycznymi? Na jaką pomoc mogą liczyć studenci z Ukrainy?
Formy pomocy dla obywateli Ukrainy oraz obywateli Polski studiujących w Ukrainie reguluje specustawa. Na jej podstawie studentów obywateli Ukrainy przyjmujemy na studia dzienne, natomiast studentów – obywateli naszego kraju, studiujących w Ukrainie na studiach niestacjonarnych, przyjęliśmy na studia niestacjonarne. Jednakże, zgodnie z obowiązującą specustawą, studenci ci płacą tyle samo, co płacili w Ukrainie, resztę środków uczelnia otrzyma z budżetu państwa. W sumie przyjęliśmy 17 osób na V rok studiów oraz 4 osoby na IV rok studiów, jedną osobę z Ukrainy na III rok studiów oraz jednego studenta w ramach programu Erasmus. Studenci, którzy zostali przyjęci na czwarty rok studiów ostatecznie zrezygnowali z uwagi na zbyt duże różnice programowe, które musieliby nadrobić, aby uzyskać dyplom naszej uczelni. W ramach jedności z narodem ukraińskim zorganizowaliśmy piknik farmaceutyczny, z którego dochód przekazaliśmy do partnerskiej jednostki z Ukrainy – Lwowskiego Uniwersytetu Medycznego. Od prof. Romana Lesyka otrzymaliśmy podziękowanie i wykaz rzeczy, które zostały zakupione za przekazane pieniądze.
Efektem wieloletnich studiów uniwersyteckich, uzyskanych umiejętności i kompetencji powinien być nie tylko odpowiedni poziom zaufania społecznego, ale i satysfakcja finansowa. Stąd postulat opieki farmaceutycznej refundowanej ze środków publicznych, adekwatne do jakości pracy i odpowiedzialności wynagrodzenie farmaceutów z aptek szpitalnych czy też przynajmniej zwrot kosztów za pełnione przez apteki ogólnodostępne dyżury nocne i świąteczne. Czy kadra Wydziału Farmaceutycznego i jego władze mają świadomość potrzeby rozwiązania wspomnianych wyżej problemów, od czego zależy też przyszłość farmacji uniwersyteckiej i dalszy rozwój nauk farmaceutycznych?
Problemy zawodu farmaceuty nie są nam obce, gdyż spora grupa nauczycieli akademickich to praktykujący aptekarze. Znamy zatem problemy i bolączki zawodu, natomiast nie mamy wpływu na kształtowanie wynagrodzeń w aptekach. Myślę, że największe zmiany w zakresie finansowania farmaceutów obserwujemy w aptekach szpitalnych, gdzie bardzo korzystne jest także zrobienie specjalizacji. Podniesieniu kompetencji powinno towarzyszyć zwiększenie gratyfikacji finansowej, co jak na razie nie ma miejsca.
Bardzo dziękujemy za rozmowę.
Dyrektor Centrum Innowacyjnej Technologii Farmaceutycznej Jacek Wajda, prezes Wlkp. ORA dr Alina Górecka,
prof. dr hab. Anna Jelińska i redaktor naczelny "Farmacji Wielkopolskiej" Eugeniusz Jarosik
Rozmawiali dr ALINA GÓRECKA i EUGENIUSZ JAROSIK
„Farmacja Wielkopolska"
Współpraca: Anna Jarosik
Zdjęcia: Mirosław Baryga
Link do numeru: https://www.woia.pl/dat/farmacja/17/