KRAJOBRAZ PO USTAWIE
Minął rok od wejścia w życie Ustawy z dnia 10 grudnia 2020 r. o zawodzie farmaceuty. Ustawy wyczekiwanej przez polskie środowisko farmaceutyczne przez niemal 30 lat.
Na fali przemian ustrojowych w Polsce po roku 1989 w przestrzeni prawnej pojawiła się Ustawa z dnia 19 kwietnia 1991 r. o izbach aptekarskich, która pozwoliła na odrodzenie się samorządu zawodowego farmaceutów, na powrót tej profesji do grupy zawodów zaufania publicznego. Jednak ciągle brakowało nam drugiej, ważnej dla każdego z tej grupy zawodów - ustawy o zawodzie. Po roku jej funkcjonowania czas na refleksję. Co zmieniła w wykonywaniu naszego zawodu? Czy ustawa otworzyła nowe możliwości jego wykonywania? Które z zapisów budzą największe kontrowersje? Czy dziś widzimy wyraźnie przepisy, które należałoby zmienić? Pytamy o to przede wszystkim farmaceutów, którzy wykonują zawód, zgodnie z kompetencjami przypisanymi w ustawie, w różnych obszarach.
PRAWO ZAWIESZONE W PRÓŻNI
dr n. farm. WOJCIECH MUSIAŁ, aptekarz, członek Wielkopolskiej Okręgowej Rady Aptekarskiej
Oceniając ustawę o zawodzie farmaceuty z punktu widzenia farmaceuty pracującego w aptece ogólnodostępnej, twierdzę, że była i nadal pozostaje ona ustawą życzeniową, która do naszej codziennej pracy nie wnosi nic korzystnego. Według mnie, analiza zmian, jakie do niej należy wprowadzić, jest stratą czasu. Jest to ustawa zawieszona w próżni, mającą na celu mamienie naiwnych farmaceutów perspektywą zmian na lepsze ich sytuacji zawodowej. Mam zbyt dużo doświadczenia, by wierzyć w realizację jej zapisów. Nie wiązałem i nie wiążę z nią żadnych nadziei na pozytywne zmiany. Z prostej przyczyny – brak jest woli politycznej, by zapisy tej ustawy wprowadzić w życie. Rynek detaliczny leków w Polsce zdominowany został przy akceptacji polityków przez kilku graczy, którzy bardzo skutecznie lobbują przeciw zmianom tej sytuacji (vide opinie prawne dotyczące aptek, ostatnie orzeczenia Naczelnego Sądu Aptekarskiego w sprawie koncentracji rynku, próby zniesienia zakazu reklamy etc.).
Akt prawny działa tylko wtedy, gdy jest wola realizacji jego założeń i są narzędzia na to pozwalające. W przypadku tej ustawy nie są prowadzone żadne dalsze działania legislacyjne, mające na celu wprowadzenie korzystnych dla farmaceutów regulacji prawnych. Za to wiele zapisów ustawy skutecznie utrudnia nam, aptekarzom, pracę w aptece.
Zwrócić chcę uwagę na dwa elementy. Pierwszy to zapisy ustawy nakładające na farmaceutę dodatkowe obciążenia, których niedopełnienie grozi odpowiedzialnością zawodową, a drugi to zapisy, które nazwę życzeniowymi, których realizacja jest oddalona w czasie nieokreślonym. Podam tylko kilka przykładów.
Odnośnie obciążeń wskażę chociażby na zapisy dotyczące dodatkowych obowiązków nałożonych na kierownika apteki. Proszę zauważyć, że od momentu wprowadzenia ustawy „apteka dla aptekarza” liczba aptek zmniejszyła się, ale obsada aptek nie uległa znaczącym zmianom i nadal na aptekę przypada około 1,7 farmaceuty. A ustawa znacząco rozszerza obowiązki kierownika apteki ogólnodostępnej, wprowadzając dodatkowe obowiązki w art. 88 ust. 5 Prawa farmaceutycznego. Do obowiązków tych dodano: opiniowanie pisemnych opisów stanowisk, monitorowanie realizacji i dokumentowanie szkoleń personelu, realizację kontroli wewnętrznych w aptece według ustalonego programu, wprowadzanie działań naprawczych i zapobiegawczych, dokumentowanie przekazywania zadań personelowi apteki, zapewnienie prawidłowego wykonywania procedur obowiązujących w aptece. W ustawie również czytamy, że opieka farmaceutyczna stanowić będzie „dokumentowany proces, w którym farmaceuta, współpracując z pacjentem i lekarzem prowadzącym...” (art. 4 ust. 2). Czyli zwiększono nam, farmaceutom, zakres obowiązków. Czy za tym idzie w parze wzrost wynagrodzenia i zwiększenie obsady fachowej? W moim odczuciu nie. Sytuacja finansowa farmaceutów raczej się pogarsza, a o obsadzie wspomniałem wyżej. Co warte zauważenia, na zapytanie Wielkopolskiej Okręgowej Izby Aptekarskiej skierowane do Naczelnej Izby Aptekarskiej, czy toczą się prace ze środowiskiem lekarzy (na przykład Porozumieniem Zielonogórskim) co do współpracy na linii lekarz-farmaceuta, odpowiedź była negatywna.
Dodatkowo ustawa przerzuciła całkowitą odpowiedzialność za funkcjonowanie apteki na farmaceutę. Z zapisem o niezależności farmaceuty, który włożyć należy do kategorii bajek z mchu i paproci. Jaką rzeczywistą niezależność ma pracownik firmy, która utrzymuje się z zysku wypracowanego wyłącznie z marży sprzedażowej towaru, a nie sprzedaży wiedzy i umiejętności fachowych, jakie posiadamy? W moim odczuciu żadną. Naszym atutem, jakim jest wiedza fachowa, nie zagramy w grze o niezależność, gdyż tej wiedzy nie sprzedamy, a raczej nikt jej nie kupi. Dziś nie ma żadnych realnych przesłanek w sprawie finansowania opieki farmaceutycznej. Taka jest brutalna prawda. A potwierdzają to farmaceuci nadal skarżący się na koszyki sprzedażowe czy presję maksymalizacji sprzedaży. Nie wprowadzono żadnych regulacji prawnych mających tę sytuację zmienić. Wręcz przeciwnie, politycy postrzegają aptekę wyłącznie jako biznes. Przypomnę historię ze szczepionkami na grypę, których nie można było zwrócić do hurtowni. Urzędnik Ministerstwa Zdrowia wprost powiedział o ryzyku biznesowym. Czy w tej sytuacji trudno się dziwić aptekarzom deklarującym brak zainteresowania zaopatrzeniem w tym roku aptek w te szczepionki? To tylko przykład, jak działa (a raczej nie działa) w rzeczywistości ustawa o zawodzie.
Dodam, że konsekwencje tej ustawy widzimy w Wlkp. OIA w postaci deklaracji rezygnacji z funkcji kierowniczych doświadczonych farmaceutów oraz stałego trendu wychodzenia z aptek ogólnodostępnych lub całkowicie z zawodu (dotyczy to głównie młodych farmaceuci). Znamienny jest ostatni sondaż przeprowadzony przez firmę Gedeon Richter - wśród 500 studentów farmacji jedynie 10% widzi siebie w przyszłości jako pracownika aptek ogólnodostępnych. To przerażające, ale prawdziwe. Dodam, że ja w swoim środowisku nie znam farmaceuty, który by zachęcał dzieci do studiowania farmacji. Wręcz przeciwnie.
Z zapisów życzeniowych ustawy wymienię jeden. Artykuł 4 ustawy o zawodzie stanowi: „Wykonywanie zawodu farmaceuty ma na celu ochronę zdrowia pacjenta oraz ochronę zdrowia publicznego” i wymienia narzędzia do realizacji, w tym opiekę farmaceutyczną i usługi farmaceutyczne. Tymczasem przez ponad rok nie przybliżyliśmy się ani na krok w tym kierunku. Nie zdefiniowano dokładnie tejże opieki czy świadczeń, uniwersytety medyczne nie prowadzą szkoleń, nie stworzono koszyka świadczeń, za które farmaceuta otrzyma wynagrodzenie. A słynny już pilotaż opieki farmaceutycznej budzi, z wielu powodów, coraz więcej wątpliwości i uwag, również ze strony wydziałów farmaceutycznych. Zapis o opiece farmaceutycznej jako świadczeniu zdrowotnym w rozumieniu art. 5 pkt 40 Ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych to pustosłowie, gdyż do dzisiaj mamy wyłącznie deklaracje, a nie faktyczną wycenę. Nie wypracowano żadnych działań mających na celu przekaz społeczny co do istotności i zysków z tego typu świadczeń. A jeśli nie będzie zapotrzebowania na nasze usługi, to nikt z nich nie skorzysta. Ta zależność działa w każdej dziedzinie. Przykładowo, jeśli nie mam świadomości co do zagrożeń związanych z czadem, nie poproszę kominiarza o przegląd komina. W tym jednak przypadku o skutkach jesteśmy informowani przez media i proszę zauważyć, że skuteczność przestróg jest ograniczona, patrząc na powtarzające się tragedie.
Ponadto nie ma skutecznej kampanii mającej na celu zmianę naszego wizerunku. W społeczeństwie nadal jesteśmy postrzegani jako sprzedawcy. Notoryczne pytania: „co tak drogo?”, „dlaczego mam płacić, bo kiedyś było za darmo?”, uwagi „tam jest taniej”, „drożej niż w masarni” - na farmaceutach z doświadczeniem nie robią już wrażenia, ale - proszę mi wierzyć - dla młodego adepta farmacji są niezwykle deprymujące i po prostu frustrujące. I tu przypomnę, o czym mało kto pamięta, że w zakresie wizerunku naszego zawodu NIA podjęła współpracę z wiodącym producentem suplementów diety na wszelakie bolączki. Ta kontrowersyjna kampania wizerunkowa raczej nie wpłynęła pozytywnie na odbiór naszego zawodu w społeczeństwie.
Zgodnie z zapisami ustawy o zawodzie (art. 4 ust. 2, 3) farmaceuta zobowiązany będzie do świadczenia opieki i porad, których celem jest bezpieczeństwo lekowe pacjenta. A to wiąże się z ograniczeniem zużycia leków i suplementów diety. To kolejny dowód na pustosłowie zapisów ustawy. Możemy zaklinać rzeczywistość, ale niestety, apteka żyje z marży, a tym samym jej egzystencja zależna jest od wypracowanego zysku płynącego z obrotu. To brutalna prawda. Nie trzeba wielkiej wyobraźni, by dostrzec ogromny konflikt interesów pomiędzy właścicielem apteki a farmaceutą dążącym do zmniejszenia sprzedaży, który na przykład odradza zakup suplementów diety.
Podsumowując, do pracy w aptece ogólnodostępnej mojej i moich znajomych farmaceutów, ustawa o zawodzie farmaceuty nie wniosła nic pozytywnego. Znam też takich, w których wzbudziła nadzieje, z których upływający rok boleśnie ich wyleczył. Czy należy zmieniać jej zapisy? Myślę, że to nie ma żadnego znaczenia. Analogicznie do ustawy „apteka dla aptekarza”, która nie zatrzymała procesu przejmowania aptek i konsolidacji rynku detalicznego (uważam, że obecnie już mamy oligopol), brak jest w Polsce woli politycznej, by obecną sytuację aptek i farmaceutów zmienić. Żadnych rzeczywistych działań i prac mających wprowadzić zapisy tej ustawy się nie prowadzi (nie można do nich zaliczyć doraźnych szczepień za parawanem czy testowania w komorze przyjęć). Pandemia i wojna na Ukrainie obnażają coraz bardziej tragiczną sytuację wielu aptek. A mnie, podobnie jak innych aptekarzy, przeraża myśl o kolejnym rachunku za gaz, prąd, ceny żywności i lęk o bezpieczeństwo bliskich, a nie zapisy tej ustawy. Dla mnie ustawa o zawodzie farmaceuty po roku działania warta jest mniej niż papier, na którym została wydrukowana. Co przyniesie w przyszłości, czas pokaże.
Artykuł opublikowany został w numerze 19 "Farmacji Wielkopolskiej"
Link do artykułu: Farmacja Wielkopolska 19 (woia.pl)