RECEPTA NA DŁUGOWIECZNOŚĆ
„Obecny stan wiedzy, biorąc pod uwagę możliwości organizmu człowieka, wskazuje, że jesteśmy «zaprogramowani» na życie nawet do 120 – 130 lat. Choć jest to jeszcze bardzo daleka «melodia przyszłości», to obecnie możliwe już jest wykonanie pewnych badań genetycznych, na których podstawie można określić pewne «słabe punkty organizmu» i allele genów, a do nich dostosować żywienie” - mówi prof. dr hab. JAN GAWĘCKI, specjalista w zakresie technologii żywności i żywienia, w rozmowie z mgr farm. Joanną Rutkowską i mgr farm. Kamilą Ryszewską.
„FARMACJA WIELKOPOLSKA”: Czym tak naprawdę jest długość życia? Jaka jest definicja tego pojęcia?
JAN GAWĘCKI: Bardzo dobre pytanie. Istnieje kilka pojęć, które wiążą się z długowiecznością. Pierwszym z nich, powszechnie znanym, jest przewidywana dalsza długość życia. Tym właśnie pojęciem posługuje się Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ustalając wysokość emerytury i innych świadczeń. Termin ten definiuje ilość lat, które człowiekowi w danym wieku zostały do przeżycia, zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej i epidemiologicznej. Kolejnym pojęciem jest średnia długość życia, czyli liczba lat, jakie człowiek może przeżyć w określonych warunkach w danym kraju. Wreszcie trzecie pojęcie określa długość życia w zdrowiu, czyli ilość lat (długość życia), które uda się człowiekowi przeżyć w dobrym stanie zdrowia bez wymuszonych przez choroby ograniczeń.
A kiedy możemy mówić o długowieczności?
Długowieczność jest kwestią umowną. Na przykład w Stanach Zjednoczonych za ludzi długowiecznych uznaje się osoby liczące powyżej 100 lat. W naszym kraju przyjmuje się podobne kryterium wiekowe. W innych krajach natomiast, szczególnie w tych, gdzie średnia długość życia jest stosunkowo niska, za długowieczność przyjmuje się już 90 lat. Warto zdawać sobie sprawę z tego, że przez ponad 90% czasu, kiedy człowiek żyje na Ziemi, średnia długość życia wynosiła około 30 lat i dopiero w XIX wieku zaczęła wyraźnie wzrastać. To nie oznaczało jednak, że ówcześni ludzie dożywali jedynie 30 lat i umierali. Największy wpływ na zaniżanie tego parametru miała wówczas wysoka umieralność niemowląt, małych dzieci i kobiet w okresie okołoporodowym.
W których krajach żyje się najdłużej?
Jeśli porównuje się średnią długość życia w różnych krajach, okazuje się, że prym wiodą Monako, Japonia i Islandia (85-90 lat). W państwach afrykańskich natomiast parametr ten jest niemal o połowę niższy. Średnią długość życia w Polsce - 78 lat - można uznać za przeciętną.
Z czego przede wszystkim wynikają różnice dotyczące średniej długości życia w poszczególnych rejonach świata?
Wśród czynników wpływających na te różnice należy wskazać przede wszystkim wspomnianą wcześniej umieralność okołoporodową, ale również niedożywienie, niski poziom higieny i opieki zdrowotnej w mniej zamożnych rejonach świata. Dla zobrazowania tego zjawiska posłużę się przykładem: jeśli z dwojga ludzi jedna osoba dożyje 90 lat, a druga umrze zaraz po urodzeniu, to ich średnia długość życia wynosi 45 lat, czyli jest bardzo niska. W bardziej rozwiniętych krajach mamy powszechny dostęp do ochrony zdrowia na wysokim poziomie, a wskaźniki umieralności niemowląt są tam zredukowane do minimum. Kolejna kwestia to warunki życia, między innymi sposób odżywiania.
A jaki wpływ na długość życia mają nasze geny?
W grupie ludzi do osiemdziesiątego roku życia na jego długość w zdrowiu oraz ogólną przeżywalność w 20-30% wpływa odziedziczone po przodkach wyposażenie genetyczne. Istnieją takie geny, które mogą predestynować do tego, że człowiek będzie miał większą odporność, jego organizm będzie lepiej reagować na zagrożenia, tym samym zyskując większą szansę na dłuższe życie. Kiedyś za gen długowieczności uważano telomerazę, czyli enzym odpowiedzialny za odbudowę telomerów - odcinków chromosomów skracanych przy każdym podziale komórki. Można było więc spekulować, że posiadanie bardzo długich telomerów oraz wysoka aktywność telomerazy gwarantuje wiele podziałów komórkowych, z uniknięciem uszkodzeń DNA. Przeprowadzone na przestrzeni lat badania wykluczyły jednak korelację długości telomerów z długością życia. Obecnie uważa się, że nie istnieją pojedyncze geny odpowiedzialne za długowieczność. Możemy natomiast przypuszczać, że występuje zespół genów, związany przede wszystkim z naprawą DNA, chroniący nas przed rozwojem nowotworów. Dzięki niemu wszelkie mutacje powstające w ciągu całego życia są likwidowane, a proces nowotworzenia, tak bardzo zagrażający wszystkim starszym ludziom, ma mniejszą szansę się rozwinąć. Istnieją także geny związane z neutralizacją wolnych rodników, stanowiących również duże zagrożenie. Kolejną grupą są geny związane z hormonami odpowiadającymi za gospodarkę węglowodanową. Oczywiście posiadanie „dobrego zestawu genów” nie jest gwarantem długowieczności, nie należy bowiem zapominać o prawidłowym sposobie odżywiania i stylu życia. Tak samo nie znaczy to również, że osoba o „przeciętnym zestawie genów” nie może dożyć sędziwego wieku.
Jakie zmiany w fizjologii obserwujemy wraz z procesem starzenia się organizmu?
O długowieczności decyduje przede wszystkim naturalny i fizjologiczny proces starzenia. Rozpoczyna się on w momencie zakończenia wzrostu, czyli w wieku około 25 lat. Początkowo jest on dla nas całkowicie niewidoczny. W wieku 60-65 lat u zdrowych ludzi zaczynają się pojawiać pierwsze objawy starzenia, nasilają się one około 75. roku życia, a najbardziej dotkliwe stają się u ludzi sędziwych, po dziewięćdziesiątym roku życia. Warto zaznaczyć, że starzenie nie dotyczy jednakowo wszystkich funkcji organizmu. Dla mnie, jako specjalisty z dziedziny żywienia, najbardziej interesujące są zmiany zachodzące wraz z upływem lat w obszarze przewodu pokarmowego. Pierwszą ze zmian, pojawiającą się w obrębie jamy ustnej, jest zmniejszone wydzielanie śliny. Wiąże się to z potrzebą większego uwodnienia pokarmu, który ułatwi proces przełykania. U mniej zamożnych ludzi dodatkowy problem stanowią braki uzębienia. Kolejną kwestią jest niedomykalność przełyku, objawiająca się refluksem, dość powszechnym u ludzi starszych. Z kolei w żołądku obserwujemy zmniejszone wydzielanie kwasu solnego oraz enzymów, co znacznie upośledza proces trawienia. Ponadto wraz z wiekiem pojawia się niedobór czynnika wewnętrznego, tzw. czynnika Castle’a, który jest odpowiedzialny za wchłanianie witaminy B12. W związku z tym ludzie starsi szczególnie narażeni są na niedobór tej witaminy, nawet przy jej odpowiedniej podaży z pożywieniem. Z wiekiem zauważalne staje się pogorszenie motoryki przewodu pokarmowego, czego skutkiem najczęściej są uporczywe zaparcia. Niezwykle znaczący wpływ na pogarszający się proces trawienia ma również osłabienie funkcji zmysłów. Zmniejszająca się liczba kubków smakowych powoduje, że smak odczuwalny jest znacznie słabiej, co często bywa pośrednią przyczyną niedostatecznego przyjmowania składników odżywczych przez ludzi starszych. W tym miejscu warto wspomnieć o zjawisku sytości sensorycznie specyficznej. Sytość należy do odczuć psychicznych, regulowanych w ośrodku głodu i sytości w podwzgórzu. Sytość sensorycznie specyficzna natomiast wiąże się z funkcjonowaniem zmysłów. Biorąc za przykład chałwę, produkt o określonym smaku, zapachu i konsystencji, zauważamy, że początkowa przyjemność związana z jej spożyciem w miarę jedzenia większych ilości tego wyrobu stopniowo maleje. Wynika to z tego, że receptory odbierające smak słodki wyczerpują swoje zapasy energii, co skutkuje zmniejszonym przekaźnictwem sygnału przesyłanego do mózgu. W tym samym czasie receptory innych smaków nie są używane i mogą w pełni efektywnie działać, dzięki czemu mamy ochotę do sięgnięcia po produkty słone czy kwaśne. Zatem sytość sensorycznie specyficzna dotyczy bodźców smakowych, które są związane z pokarmem aktualnie spożywanym. Z tym wiąże się zdolność, która u ludzi młodych i dorosłych sprzyja urozmaicaniu odżywiania. U ludzi w podeszłym wieku to zjawisko zanika. Starszemu człowiekowi nie przeszkadza monotonia, co jest bardzo niekorzystne dla stanu odżywienia jego organizmu, dlatego należy świadomie urozmaicać jego dietę, odpowiednio ją bilansując. Kolejny aspekt związany jest z nawodnieniem organizmu. Mianowicie, w fizjologicznych warunkach u ludzi młodych i dorosłych ujemny bilans wody sprzyja uczuciu pragnienia. Ten mechanizm wiąże się z różnymi czynnikami, w tym z gospodarką hormonalną, wraz z wiekiem jednak ulega on znaczącemu osłabieniu. W efekcie ludzie starsi bardzo często nie czują pragnienia, a piją jedynie z przyzwyczajenia. W związku z tym niezwykle istotne jest zadbanie o odpowiednią podaż wody u seniorów, celem zapobiegania groźnemu w skutkach odwodnieniu.
Odbiegając odrobinę od tematu, czy to prawda, że istnieje coś takiego jak „mądrość organizmu”, która poprzez apetyt na poszczególne potrawy bogate w różnorakie składniki odżywcze podpowiada nam, jakich substancji nam aktualnie brakuje?
Kiedyś podejrzewano, że istnieje mechanizm, dzięki któremu człowiek potrafi wyczuwać u siebie niedobory poszczególnych składników odżywczych i odpowiednio kształtować swoją dietę. W rzeczywistości jest to kwestia bardzo złożona i jeśli taki mechanizm niegdyś był skuteczny, to współcześnie nie może już u nas prawidłowo funkcjonować. Wytłumaczę to na przykładzie. Otóż wszystkie ssaki (wyjątki: żyrafa i miś koala) oraz owady rodzą się z upodobaniem do smaku słodkiego. I właśnie bodziec tego smaku jest w ich mózgu odbierany jako przyjemny. Dawniej źródłem smaku słodkiego były wyłącznie owoce, które nie tylko stanowią źródło różnego rodzaju cukrów będących łatwo przyswajalnym źródłem energii, ale również wielu witamin i składników mineralnych. Osobniki, które zdolne były do wyczuwania smaku słodkiego, miały większa szansę na przeżycie i wydawanie na świat potomstwa, stąd ta właśnie zdolność stała się dominująca jako korzystna dla gatunku. Jednak z chwilą wyodrębnienia cukru z buraka czy trzciny cukrowej i przetwarzania go w różnego rodzaju słodycze, pozbawione witamin i minerałów, słuchanie podpowiedzi naszego instynktu, który zachęca nas do spożywania tego typu słodkiego pożywienia, nie jest dla nas korzystne. Może łatwo prowadzić do rozwoju takich jednostek chorobowych, takich jak cukrzyca typu II czy otyłość. Rzecz ma się podobnie, jeśli chodzi o odczucie smaku gorzkiego, który odrzucany jest zarówno przez człowieka (od razu po narodzinach), jak i przez większość zwierząt. Z czego to wynika? W tej kwestii również należy wziąć pod uwagę to, że historycznie źródłem smaku gorzkiego były przede wszystkim alkaloidy roślinne, w większości dla nas szkodliwe. Także produkty rozpadu białek, tzw. jady trupie, są truciznami o gorzkim smaku. W związku z tym osobniki, które nie potrafiły wyczuć smaku gorzkiego nie były ostrzegane przed niebezpieczeństwem zatrucia i z reguły ginęły. Przeżywały te, które posiadały te zdolność i oceniały smak gorzki jako ten, którego należy unikać. Ta cecha utrwaliła się u większości gatunków. Obecnie natomiast jest tak, że wiele szkodliwych dla organizmu substancji jest słodkich, przykładowo sole kadmu, a z kolei to, co jest gorzkie, na przykład chinina dodawana do toników, wcale nie jest trujące. Jest to kolejny dowód na to, że to, co instynktownie moglibyśmy określić jako „mądrość organizmu”, nie sprawdza się w obecnych warunkach.
Niedobór niektórych składników w pożywieniu, na przykład soli mineralnych, może prowadzić do rozwoju pewnych zaburzeń w zachowaniu, na przykład do spożywania substancji niejadalnych.
Pica, czyli pewne odchylenie w żywieniu, pojawiające się u ludzi z niedoborami mineralnymi, na przykład u dzieci, które są w stanie zjeść wapnowaną ścianę, uzupełniając tym samym występujące niedobory wapnia w organizmie. Często obserwowanym zjawiskiem u nieletnich w Afryce jest też jedzenie ziemi, przy niedoborach żelaza czy innych składników. Tego typu zachowania, choć w określonych warunkach mogą okazać się korzystne, nie dowodzą występowania u człowieka „mądrości organizmu”. W jakimś sensie można za nią uznać natomiast tzw. mechanizmy odruchów warunkowych, dzięki którym czujemy awersję do produktów, które w przeszłości nam zaszkodziły, a lubimy takie, które nasza pamięć powiązała z ustąpieniem dolegliwości lub dobrym samopoczuciem. Preferencje pokarmowe sterowane przez reakcje warunkowe nie są trwałe i zwykle z czasem ustępują, ale doraźnie mogą sprzyjać lepszemu zaspokojeniu potrzeb organizmu.
Czy pandemia COVID-19 wpłynęła na parametry długości życia w Polsce?
Całkiem niedawno analizowałem dane Głównego Urzędu Statystycznego, dotyczące tego, jak panująca pandemia wpłynęła na te parametry w Polsce. W 2018 roku odbył się narodowy kongres żywienia, poświęcony ludziom starszym, na którym opublikowano najnowsze dane, według których mężczyźni żyją średnio 74 lata, a kobiety 82 lata. Jeśli chodzi natomiast o życie w zdrowiu, to w przypadku mężczyzn jest to około 60 lat, a u kobiet 67 lat. Co więcej, udowodniono, że średnia długość życia całej polskiej populacji od kilkudziesięciu lat sukcesywnie wzrasta. W chwili obecnej jednak, w obliczu pandemii COVID-19, średnia długość życia zmalała do takiej, którą obserwowaliśmy 12 lat temu, a obliczana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych przewidywana dalsza długość życia skróciła się aż o 13 miesięcy. Sytuacja epidemiologiczna spowodowała ponadto zmiany demograficzne i pojawienie się innych, pośrednich zagrożeń, które również wpłynęły na parametry długości życia.
Bardzo interesujący jest fenomen tzw. niebieskich stref, czyli miejsc, w których ludzie żyją zaskakująco długo. Czy mógłby Pan Profesor przybliżyć ten temat?
Na początku XXI wieku wiele instytutów zlokalizowanych w Stanach Zjednoczonych rozpoczęło badania nad długowiecznością. Ich celem było wyszukanie miejsc na świecie, gdzie relatywnie żyje najwięcej ludzi mających powyżej 100 lat. Wszystkie zebrane dane wymagały dokładnej i rzetelnej weryfikacji, stąd społeczności tradycyjnie uważane za długowieczne, ale w których brakuje wiarygodnych dokumentów (na przykład aktów urodzeń i zgonów), nie mogły zostać wzięte pod uwagę. Eksperyment obejmował także osoby po dziewięćdziesiątym roku życia, żyjące w dobrym zdrowiu i wykazujące pełną aktywność. W efekcie wyodrębniono pięć miejsc, nazwanych później niebieskimi strefami. Można do nich zaliczyć wyspy: Okinawę, Ikarię i Sycylię, kostarykański półwysep Nicoya oraz miasteczko położone w południowej Kalifornii – Loma Linda. Co ciekawe, we wspomnianej przeze mnie Ikarii znaleziono dziewięcioro rodzeństwa, które łącznie liczyło 920 lat, co jest dowodem imponującej długowieczności rodzinnej.
Z perspektywy geograficznej – na tle wspomnianych niebieskich stref, gdzie dominują wyspy - szczególną uwagę zwraca miasteczko Loma Linda, położone śródkontynentalnie. Co stanowi o jego wyjątkowości?
Ten przypadek powinniśmy potraktować oddzielnie z powodu występującej tam specyficznej społeczności. Mianowicie Loma Linda stanowi centrum ruchu Adwentystów Dnia Siódmego. Wyznawcy tej religii zwracają niesłychaną uwagę na zdrowy styl życia. Jako wymóg traktują regularną aktywność fizyczną, wystrzeganie się używek oraz zdrową dietę (z dominującym udziałem produktów roślinnych). I w efekcie na tle całego kraju miasto to wyróżnia się o 10 lat dłuższą średnią długością życia.
Jakie dokładne dane uzyskiwano podczas badań?
Podczas eksperymentu do niebieskich stref wysłano duże, zorganizowane grupy badawcze, których głównym zadaniem było poznanie lokalnych społeczności, ich codziennych nawyków, sposobu odżywiania i zachowań. Następnie pozyskane dane przetworzono z użyciem nowoczesnej technologii informatycznej, wyodrębniając wspólne dla wszystkich stref cechy odżywiania i stylu życia. Na tej podstawie opracowano tzw. 9 przykazań długowieczności, znanych jako recepta na długowieczność według Dana Beuttnera.
Skuteczność konsekwentnie realizowanych programów prozdrowotnych została udowodniona w praktyce już w latach dziewięćdziesiątych w Karelii Północnej, krainie leżącej na terenie wschodniej Finlandii. Średnia długość życia mężczyzn żyjących wówczas w tamtych rejonach wynosiła jedynie 40-45 lat, co stanowiło niezwykle istotny problem społeczny. Miejscowe władze zwróciły się więc o pomoc do specjalistów, a następnie na terenie całego obszaru wprowadzono radykalne restrykcje wymuszające na społeczeństwie zmianę trybu życia i nawyków żywieniowych. Przykładem tego był między innymi zakaz serwowania w lokalnych restauracjach niezdrowych, wysokoprzetworzonych posiłków pod groźbą utraty licencji na prowadzenie lokalu. Co więcej, udało się wywołać taki społeczny klimat, w którym ludzie przestrzegali wdrożonych reguł i wzajemnie zachęcali się do prozdrowotnych zachowań, na przykład regularnych ćwiczeń fizycznych. Prowadzone kampanie edukacyjne spowodowały, że odsetek tamtejszych palaczy zmalał aż o połowę. Znacznie zwiększył się udział warzyw w diecie, zmalał istotnie udział w niej tłuszczów, a konsumpcja soli spadła o 20%. Dzięki temu w stosunkowo krótkim czasie udało się wydłużyć średnią długość życia mężczyzn aż o 10 lat, liczba osób z hipercholesterolemią zmalała o 80%, a umieralność na raka płuc została zredukowana o 20%. W skali całego regionu stanowi to imponujący wynik.
W nawiązaniu do wymienionej wyżej fińskiej kampanii społecznej podobny program, oparty na wynikach badań niebieskich stref, wprowadzono w Stanach Zjednoczonych w latach 2002-2013. Początkowo jedynie na wybranych obszarach, obejmujących trzy kalifornijskie miasta ze stosunkowo wysoką umieralnością. Gdy zastosowane działania przyniosły oczekiwane efekty, za tym przykładem poszedł gubernator stanu Ohio, rozszerzając z powodzeniem to przedsięwzięcie na cały stan.
Jaki jest pański osobisty stosunek do wspomnianych wyżej zaleceń? Czy traktuje je Pan jako receptę na długowieczność?
Osobiście uważam, że wskazania wynikające z badań niebieskich stref, mające prowadzić do długowieczności, są warte uwagi i upowszechnienia. W większości znajdują one odzwierciedlenie w popularyzowanej ostatnio na świecie tzw. diecie planetarnej. Dieta ta nawiązuje do zrównoważonego rolnictwa i wiąże ze sobą aspekt zbilansowania diety z ochroną środowiska naturalnego naszego globu. Pojęciem związanym z dietą planetarną jest tzw. ślad węglowy, będący umownie przyjętą miarą, odpowiadającą sumie gazów cieplarnianych emitowanych w związku z określoną działalnością człowieka. Warto być świadomym ilości emitowanych gazów, takich jak dwutlenek węgla czy metan podczas produkcji, dystrybucji i przechowywania poszczególnego rodzaju żywności. Dla warzyw i produktów zbożowych liczba ta wynosi około 1 kg ekwiwalentu CO2, dla produktów pochodzenia odzwierzęcego, takich jak mleko czy sery, 20 kg, a dla wołowiny aż 60 kg. Dane te niezaprzeczalnie pokazują zatem, jak wielkie spustoszenie w środowisku powoduje wysokotowarowa produkcja zwierzęca. Wobec tego dieta planetarna dość radykalnie skręca w kierunku ograniczenia spożywania mięsa. Ponieważ jest to zgodne z aktualnymi zaleceniami żywieniowymi wynikającymi z pobudek zdrowotnych uważam, że tę zasadę powinno się wprowadzić również w żywieniu ludzi starszych, szczególnie jeśli chodzi o mięso czerwone i wysokoprzetworzone.
Kolejną motywacją do zmniejszenia produkcji zwierzęcej jest solidarność społeczna. Jeżeli przyjmiemy bowiem za 100% ilość energii uzyskanej z danego obszaru w postaci produkcji roślinnej, na przykład zboża czy ziemniaków, to wykorzystując ten sam teren na hodowlę zwierząt (wypas lub produkcję paszy), ilość otrzymanej energii w przypadku produkcji mleka wyniesie 15%, a wołowiny zaledwie 4%. Liczby te uzmysławiają nam, że stawiając na produkcję roślinną, jesteśmy w stanie wyżywić, jeśli chodzi o kalorie, około 25 razy więcej ludzi niż gdyby żywić ich wołowiną. Istotę problemu potęguje fakt, że obecnie jesteśmy w stanie, osuszając bagna i trzebiąc lasy, zwiększyć areał uprawny jedynie o 5%, co wiążę się z dalszą dewastacją przyrody. Dlatego też, biorąc pod uwagę wciąż zwiększającą się liczbę ludności, musimy zwracać większą uwagę na tę solidarność społeczną, która wpisuje się w aspekty długowieczności.
Polska nie plasuje się na wysokim miejscu, jeżeli chodzi o średnią długość życia, w przeciwieństwie do na przykład Kanady, w której parametr ten jest znacząco wyższy. Co Pana zdaniem powinniśmy zmienić jako społeczeństwo, aby ten stan zmienić? Na co należy zwrócić szczególną uwagę?
Podczas podróży po świecie bardzo zaskakującym dla mnie okazało się zupełnie odmienne niż w Polsce nastawienie ludzi do siebie nawzajem. Wydaje mi się, że poza granicami naszego kraju poszczególne społeczności są zazwyczaj bardziej uśmiechnięte i życzliwe dla siebie. Kolejną kwestią, która w ostatnim czasie bardzo się uwydatniła, jest brak zaufania do rzetelnej wiedzy naukowej i autorytetów. Taki stan rzeczy stwarza dogodne warunki do szerzenia się parawiedzy. Inwazja płynącej zewsząd dezinformacji, podporządkowana najróżniejszym interesom, powoduje, że człowiek bezustannie „zalewany jest” sprzecznymi treściami. I w tym właśnie upatruję przyczynę pojawienia się najróżniejszych szkodliwych ruchów, na przykład antyszczepionkowców. Mam wrażenie, że jesteśmy świadkami okresu w historii świata, w którym realna wiedza przestaje mieć zasadnicze znaczenie, a prawda wydaje się coraz mniej atrakcyjna. Niedawno byłem świadkiem odbywającej się w telewizji rozmowy na temat żywienia dzieci i niemowląt, w której uczestniczył profesor, wielki autorytet w tej dziedzinie oraz celebrytka, matka jednego dziecka. W dyskusji po jakimś czasie doszło do ostrej wymiany zdań. Owa celebrytka wyższość swoich racji uargumentowała własnym doświadczeniem i sukcesami zawodowymi, całkowicie ignorując wiedzę i badania naukowe. Takie działania środków masowego przekazu również sprzyjają temu, że ludzie przestają ufać instytucjom powołanym do tego, aby w określonym obszarze działać profesjonalnie i rzetelnie. Jeśli do tego dodamy, że coraz częściej w mediach dominują względy polityczne, a nie merytoryczne, to odbudować zaufanie społeczeństwa do tych instytucji będzie niezwykle trudno.
Kluczowe jest kształtowanie postaw prozdrowotnych we wszystkich grupach wiekowych.
Coraz więcej ludzi zrozumiało już znaczenie na przykład aktywności fizycznej dla zdrowia i zdało sobie sprawę, jakie korzyści z niej płyną. Regularnie biegają, uczęszczają na siłownie czy chodzą z kijkami. Doceniają wartość zachowań prozdrowotnych i profilaktyki. Potrzebna jest też jak najszersza edukacja żywieniowa społeczeństwa. Nie powinno się natomiast wspierać takich działań, które choć przynoszą zyski, to są sprzeczne z nauką oraz ideą zdrowego stylu życia.
Dopytując o kwestie związane z żywieniem człowieka, czy mógłby Pan wskazać produkty, których należy się wystrzegać i te, które powinniśmy spożywać jak najczęściej, aby zachować zdrowie i dobrą kondycję?
Mogę tu przytoczyć wskazówki, które zostały określone w ramach badań nad wspomnianymi wcześniej niebieskimi strefami. Sprowadzają się one do
4 ZAWSZE (razowy chleb, orzechy, fasola i zielone warzywa, owoce) i 4 NIGDY (słodzone napoje, słone przekąski, konserwy mięsne, paczkowane słodycze). Są one niezwykle proste i jednocześnie nietrudne do wprowadzenia w życie. Zaskakującym może być fakt, że nawet jeśli dojadamy między posiłkami orzechy i owoce, wyłożone na półmisku w widocznym miejscu, to nie wpływa to niekorzystnie na nasze zdrowie. Co innego, jeśli na tym półmisku znajdują się słodycze czy wysokoprzetworzone, słone przekąski.
Warto również zwrócić uwagę, że dieta mieszkańców niebieskich stref, podobnie jak naszych przodków, opiera się głównie na produktach mało przetworzonych, lepiej zachowujących wartości odżywcze. Współczesna nauka także radzi unikać spożywania żywności wysokoprzetworzonej i tzw. żywności śmieciowej. Nie jest to niestety takie łatwe, bywa, że ja sam, na przykład podczas oglądania meczu, odruchowo sięgam po chipsy, które do takiej żywności się zaliczają.
Sprawą nie bez znaczenia jest rozmiar używanych podczas posiłków talerzy. Aby zapobiec przejadaniu się, warto, aby ich średnica nie przekraczała około 25 cm. Ponadto należy unikać nakładania żywności prosto z półmiska, by nie stracić kontroli nad ilością spożywanej żywości. Myślę, że kilka prostych wskazówek zaczerpniętych z badań niebieskich stref pomoże nam racjonalniej się odżywiać.
Średnia długość życia ludzi w ostatnich stuleciach wzrastała bardzo wyraźnie i tak jak Pan Profesor wcześniej wspominał, spowodowane to było głównie poprawą opieki okołoporodowej. Czy uważa Pan, że w momencie kiedy opieka ta jest już na możliwie najwyższym poziomie, ten trend nadal się utrzyma i średnia długość życia będzie coraz dłuższa? Czy może w pewnym momencie zatrzyma się na określonym poziomie?
Obecny stan wiedzy, biorąc pod uwagę możliwości organizmu człowieka, wskazuje, że jesteśmy „zaprogramowani” na życie nawet do 120-130 lat. W dożyciu takiego wieku bardzo pomocna mogłaby okazać się genetotrofia, która jest teorią żywieniową, ustalającą poszczególne normy i zalecenia żywieniowe, zgodnie z naszymi uwarunkowaniami genetycznymi i metabolicznymi, płcią, wiekiem czy ciężarem ciała. Choć jest to jeszcze bardzo daleka „melodia przyszłości”, to obecnie możliwe już jest wykonanie badań genetycznych, na których podstawie można określić pewne „słabe punkty organizmu” i allele genów, a do nich dostosować żywienie. Niestety, czy takie dobrane „na miarę” jedzenie okaże się smaczne - to już zupełnie inna kwestia.
Podsumowując, uważam, iż mamy fizjologiczne możliwości na znacznie dłuższe życie i podejrzewam, że za jakiś czas niemalże wszyscy będziemy w stanie dożyć 100 lat, będąc aktywnymi i normalnie funkcjonując. I to niezależnie od tego, że co jakiś czas będą się zdarzały różne pandemie, tak jak doświadczamy tego obecnie. Myślę, że tendencja rosnąca utrzyma się i będzie spowodowana w głównej mierze zmianą stylu życia, bo jeśli chodzi o możliwości medycyny, na przykład w zakresie opieki okołoporodowej, to zrobiono już niemalże wszystko, co możliwe. Osiągnięcia medycyny będą miały większe znaczenie w przypadku różnorakich chorób, ale jeśli mówimy o ludziach zdrowych, to właśnie styl życia i codzienne nawyki, w tym te żywieniowe, będą odgrywały największą rolę w przesuwaniu tej granicy długowieczności. Bardzo dużo zależy od naszego podejścia, nie należy bowiem pozwolić, by w społeczeństwie zwyciężyła filozofia, w myśl której „lepiej żyć krócej, ale przyjemniej”.
Rozmawiały mgr farm. JOANNA RUTKOWSKA i
mgr farm. KAMILA RYSZEWSKA
prof. dr hab. Jan Gawęcki
zdjęcie: Eugeniusz Jarosik „Farmacja Wielkopolska”
Artykuł opublikowany został w numerze 18 "Farmacji Wielkopolskiej"
Link do artykułu: Farmacja Wielkopolska 18 (woia.pl)